3M Zwijndrecht (België): grensoverschrijdende PFAS-vervuiling

De 3M-fabriek in het Belgische Zwijndrecht (Antwerpen) is decennialang een van de grootste PFAS-bronnen van West-Europa geweest. De vervuiling stopt niet bij de landsgrens: via de Schelde komt PFOS en aanverwante stoffen direct in de Nederlandse Westerschelde terecht. Dat raakt vissers, schelpdierkwekers, recreanten en de gezondheid van omwonenden in Zeeland.

In 2026 staat het dossier op een keerpunt. De PFAS-productie is sinds eind 2024 volledig gestopt, een saneringsovereenkomst van 571 miljoen euro met de Vlaamse overheid loopt, en in december 2025 is een schikking gesloten met Nederlandse ondernemers rond de Westerschelde. Tegelijk begint de fysieke sanering van de vervuilde gronden pas medio 2026 — de bron is dus nog niet weg.

Dit artikel zet op een rij wat 3M Zwijndrecht heeft uitgestoten, hoe die vervuiling Nederland binnenkomt, welke akkoorden er liggen en wat omwonenden in Zeeland concreet merken.

Hoe 3M Zwijndrecht decennialang PFOS loosde

De 3M-vestiging in Zwijndrecht produceerde sinds de jaren zeventig perfluoroctaansulfonzuur (PFOS) en aanverwante PFAS. Deze stoffen werden gebruikt in blusschuim, vlekwerende coatings, antikleeftoepassingen en industriele processen. Bij die productie kwamen jarenlang grote hoeveelheden PFAS in lucht, bodem en water terecht — zowel via lozingen op de Schelde als via diffuse uitstoot.

Pas in 2021 kwam de omvang van het probleem nationaal in beeld, toen bij infrastructuurwerken aan de Oosterweelverbinding zwaar vervuilde grond werd aangetroffen. Onderzoek toonde aan dat de bodem rond de fabriek tot honderden microgrammen PFOS per kilo bevat — duizenden malen hoger dan de Vlaamse toetsingswaarde voor woongebied.

3M zelf bevestigt op zijn site dat het bedrijf eind 2024 alle PFAS-gerelateerde productieactiviteiten in Zwijndrecht heeft beeindigd. De fabriek schakelt over op andere chemie, maar de historische bodem- en grondwatervervuiling blijft nog tientallen jaren aanwezig zonder actieve sanering. Zie voor de status van de saneringsfases 3M's eigen PFAS-portaal.

De saneringsovereenkomst van 571 miljoen euro

Op 6 juli 2022 sloot 3M een akkoord met de Vlaamse regering ter waarde van 571 miljoen euro. Dat bedrag is opgebouwd uit financiele compensatie en in natura geleverde diensten zoals tijdelijke opslag van vervuilde grond op het 3M-terrein. Concreet ontvangt de Vlaamse overheid 100 miljoen euro voor breder PFAS-beleid (waaronder gezondheidsonderzoek), gaat 100 miljoen naar Lantis voor de Oosterweelwerken, en is de rest bestemd voor bodemonderzoek en saneringsmaatregelen.

De eerste fase van de bodemsanering loopt sinds 2024 onder toezicht van de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM). Daarbij worden hot spots op het terrein zelf aangepakt. De grootschalige sanering buiten de fabriekspoort — in tuinen, bermen en weilanden van Zwijndrecht en Beveren — start op zijn vroegst medio 2026; volgens OVAM kan dat nog naar eind 2026 opschuiven.

In voorbereiding daarop wordt sinds het najaar van 2025 een tijdelijke brug over de E34 gebouwd, voor afvoer van vervuilde gronden zonder dat woonwijken belast worden. De totale operatie duurt naar verwachting tot ver in de jaren 2030. Ondertussen waarschuwt de gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht inwoners nog steeds om geen eieren van eigen kippen te eten en bladgroenten uit eigen tuin beperkt te consumeren.

Hoe de vervuiling Nederland bereikt via de Schelde

De Schelde stroomt vanaf Antwerpen — pal langs de 3M-site — door Vlaanderen Nederland binnen, waar de rivier overgaat in de Westerschelde tot aan de monding bij Vlissingen. Via deze waterweg komt PFAS continu in Zeeuws water terecht. Onderzoek door Rijkswaterstaat en het RIVM laat zien dat de PFOS-concentraties in de Westerschelde structureel hoger liggen dan in andere Nederlandse zeegebieden.

De Provincie Zeeland publiceert sinds 2022 actuele meetdata en gezondheidsadviezen op zeeland.nl/milieu/pfas. Daaruit blijkt dat zelf-gevangen vis uit de Westerschelde niet meer veilig in onbeperkte hoeveelheden gegeten kan worden. Voor zelf-geraapte schelpdieren geldt een streng beperkt advies. Het RIVM bevestigde in onderzoek van juli 2025 dat omwonenden van Westerschelde en Dordrecht hogere PFOS- en PFOA-waarden in hun bloed hebben dan het Nederlands gemiddelde.

De vervuiling is dus niet historisch afgesloten — zolang de bron-saneringen in Zwijndrecht niet voltooid zijn, blijft er PFAS de Schelde instromen. Daarnaast spoelt regen vervuilde grond uit Belgisch gebied richting de rivier. Voor een breder overzicht van Westerschelde-meetdata zie ons artikel PFAS in Zeeland: de Westerschelde als vergaarbak.

Aansprakelijkheid: Nederlandse staat versus 3M

Op 23 mei 2023 stelde minister Harbers (Infrastructuur en Waterstaat) 3M namens de Nederlandse staat formeel aansprakelijk voor de PFAS-schade in de Westerschelde. Daarmee opende Nederland een eigen juridisch front — los van de Vlaamse afspraken. De inzet: vergoeding van geleden en toekomstige schade aan natuur, visserij, recreatie en saneringskosten.

Centraal in het dossier staat de vraag welk aandeel van de Westerschelde-vervuiling rechtstreeks aan 3M toe te rekenen is. Andere bronnen (Chemours Dordrecht, oude lozingen vanuit Antwerpse haven, Belgisch huishoudelijk afvalwater) dragen ook bij. Twee onafhankelijke partijen onderzoeken op verzoek van staat en bedrijf welk percentage van de PFOS-belasting toe te schrijven is aan 3M; dat onderzoek loopt nog.

Voor achtergrond bij de claim zie het bericht van het ministerie via Rijkswaterstaat over waterkwaliteit en het overzicht van het RIVM-PFAS-dossier.

Akkoord december 2025: vergoeding voor Westerschelde-ondernemers

Op 22 december 2025 maakten 3M en de Nederlandse staat een schikking bekend voor ondernemers in de Westerschelde-regio. Concreet gaat het om vissers, garnalenkwekers, mosseltelers en recreatiebedrijven die financiele schade hebben geleden door PFAS-restricties. 3M trekt een bedrag uit (de exacte som is in onderhandeling per categorie) waarmee individuele ondernemers gecompenseerd kunnen worden.

Belangrijk: deze schikking gaat over directe bedrijfsschade van een afgebakende groep, niet over schade aan natuur of volksgezondheid in bredere zin. Die laatste claims lopen verder via aparte juridische trajecten. Ook is dit geen erkenning door 3M dat het bedrijf voor 100% verantwoordelijk is — het wordt door 3M gepresenteerd als een minnelijke regeling om langdurige rechtsgangen te vermijden.

De Vlaamse milieubeweging en burgercollectief Darkwater3M wijzen erop dat de regeling weliswaar erkenning is, maar dat veel omwonenden in Vlaanderen zelf nog op vergelijkbare individuele compensatie wachten. In Zwijndrecht en Beveren krijgen huishoudens binnen de zogenoemde no-regret-zone wel praktische ondersteuning (bloedonderzoek, vervangende voeding, bodemtesten), maar geen directe financiele schadevergoeding voor bijvoorbeeld waardedaling van hun woning.

Welke PFAS-stoffen werden in Zwijndrecht geproduceerd?

De productie in Zwijndrecht draaide historisch vooral om PFOS (perfluoroctaansulfonzuur) en aanverwante sulfonaten. PFOS is sinds 2009 onder het Verdrag van Stockholm wereldwijd uitgefaseerd voor de meeste toepassingen, maar is een zogenoemde 'forever chemical' die zich tientallen jaren in bodem, water en menselijk lichaam ophoopt.

Daarnaast produceerde 3M tot recent kortere keten-PFAS (zoals PFBS) en fluorpolymeren als opvolgers. De Europese Chemicalienwetgeving (REACH) loopt richting een breed PFAS-verbod, waarover meer in EU REACH-restrictie PFAS 2026-2027. Voor de actuele EU-status van PFOS en aanverwante stoffen zie de ECHA-restrictielijst.

Gezondheidseffecten voor Vlaamse en Nederlandse omwonenden

De Vlaamse overheid heeft sinds 2021 grootschalig bloedonderzoek opgezet in zones rond 3M Zwijndrecht. Bij duizenden inwoners werden PFAS-waarden in het bloed gemeten die ver boven het EFSA-veiligheidsniveau van 6,9 nanogram PFAS per milliliter (totaal van vier indicator-PFAS) lagen. Vooral kinderen en mensen die jarenlang lokaal voedsel aten (eieren van eigen kippen, groenten uit eigen tuin) hadden verhoogde waarden.

Aan Nederlandse zijde toonde RIVM-onderzoek van juli 2025 aan dat vrijwel alle Nederlanders meer PFAS in hun bloed hebben dan de gezondheidskundige grenswaarde, met hogere niveaus rond Westerschelde en Dordrecht. PFAS wordt in verband gebracht met verhoogd cholesterol, verminderde vaccinrespons, schildklieraandoeningen, leveraandoeningen, zwangerschapscomplicaties en bepaalde kankers (PFOA: nier- en testiculaire kanker, IARC-classificatie).

Wie meer wil weten over de gezondheidsimplicaties: zie PFAS in het bloed: wat zegt het RIVM-onderzoek? en het EFSA-rapport via efsa.europa.eu over PFAS.

Wat omwonenden in Zeeland en West-Brabant kunnen doen

Voor inwoners van de Westerschelde-regio gelden de adviezen van GGD Zeeland en de provincie. Eet geen zelf-gevangen vis uit de Westerschelde. Beperk consumptie van zelf-geraapte mosselen, oesters en kokkels tot enkele porties per maand volgens het actuele advies van de provincie. Commercieel verkochte vis en schelpdieren uit Nederlandse aanlandingshavens worden gecontroleerd en voldoen aan EU-normen.

Vermoed je vervuiling op een specifieke locatie in Zeeland of West-Brabant — bijvoorbeeld blusschuim-gebruik, een industrieel terrein, of bodem-onregelmatigheden? Maak dan een melding op deze site, zodat de informatie publiek beschikbaar komt en lokale toezichthouders kunnen meekijken. Wie wil checken welke bekende hotspots in de buurt liggen, kijkt op de PFAS-kaart van Nederland.

Tot slot: heb je een eigen tuin of moestuin in een no-regret-gebied (zoals delen van Zeeuws-Vlaanderen)? Laat dan eenmalig de tuingrond testen via een geaccrediteerd laboratorium. Meer informatie over kosten en procedure in Tuingrond laten testen: PFAS-laboratoria en kosten 2026.