PFAS in brandweerblusschuim AFFF: alternatieven in 2026

Aqueous Film-Forming Foam (AFFF) is decennialang het standaard blusmiddel geweest voor branden met brandbare vloeistoffen. Het schuim bevat per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) die ervoor zorgen dat er een dunne, watergedragen film over de brandstof loopt. Daardoor blust AFFF razendsnel, beter dan veel alternatieven. Maar diezelfde PFAS-componenten zijn nu het probleem: ze breken niet af, hopen zich op in bodem en grondwater en zijn aangetroffen rond vrijwel elke locatie waar ooit met AFFF is geoefend.

In 2025 nam de Europese Commissie een REACH-restrictie aan die PFAS-houdend blusschuim stapsgewijs uit de markt drukt. Vanaf 23 oktober 2026 gelden de eerste harde verplichtingen, met aanvullende termijnen tot 2030 en voor enkele sectoren tot 2035. Tegelijk komen de fluorvrije alternatieven (F3-schuimen) in een stroomversnelling: het aanbod van gecertificeerde fluorvrije producten op de Europese markt groeit snel. Dit artikel zet op een rij wat AFFF zo problematisch maakt, welke alternatieven er zijn en hoe Nederlandse veiligheidsregio's de transitie aanpakken.

Waarom AFFF zo'n hardnekkig probleem is

AFFF werd vanaf de jaren 1960 ontwikkeld door de Amerikaanse marine en kreeg vanaf de jaren 1970 wereldwijd voet aan de grond op vliegvelden, raffinaderijen, brandweerkazernes en oefenterreinen. Het schuim bevat fluortelomeren of langere PFAS-ketens zoals PFOS en PFOA. Juist die fluorhoudende oppervlakte-actieve stoffen zorgen voor de filmwerking op koolwaterstofbranden.

Het probleem is dat dezelfde eigenschappen die AFFF effectief maken — chemische stabiliteit, water- en vetafstotend — ook in het milieu blijven werken. PFOS en PFOA breken praktisch niet af; ze worden daarom forever chemicals genoemd. Bij elke blusoefening of inzet kwamen liters tot duizenden liters schuim op de bodem terecht, waarna het via de ondergrond in het grondwater zakte. Decennialang gebeurde dat zonder bodembescherming, omdat de PFAS-risico's pas rond 2000 internationaal werden erkend.

Het Rijksvastgoedbedrijf en Defensie hebben inmiddels op tientallen voormalige vliegbases en oefenterreinen verhoogde PFAS-concentraties aangetroffen. Op de website van Defensie staat dat de vervuiling vooral is veroorzaakt door AFFF-gebruik tussen 1980 en 2006. Een bijkomend issue: zelfs als een terrein nu schoon lijkt, kan een aanwezige PFAS-pluim langzaam wegstromen richting drinkwaterwinningen of oppervlaktewater.

Wat de Europese REACH-restrictie precies inhoudt

De REACH-restrictie voor PFAS in blusschuim (Verordening (EU) 2025/1988, gepubliceerd op 3 oktober 2025 en in werking sinds 23 oktober 2025) kent een gefaseerde aanpak. Vanaf 23 oktober 2026 mag PFAS-houdend blusschuim dat nog onder een overgangstermijn valt alleen nog worden ingezet bij branden met brandbare vloeistoffen, moet elke lozing naar het milieu worden voorkomen en zijn een etiket en een beheerplan verplicht. Gebruik voor training en testen en gebruik door gemeentelijke brandweerkorpsen is vanaf 23 april 2027 verboden.

Het algemene verbod op het in de handel brengen en gebruiken geldt vanaf 23 oktober 2030, met langere overgangstermijnen tot 23 oktober 2035 voor onder andere schepen, offshore-installaties en Seveso-inrichtingen. Voor zogeheten Seveso-bedrijven (hoog-risico chemiebedrijven) geldt al vanaf 23 oktober 2026 dat zij een PFAS-beheerplan moeten opstellen waarin staat hoe zij voorraden afbouwen, hoe ze opvang en sanering regelen en welke alternatieven ze gaan gebruiken. ECHA, het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen, publiceert de exacte technische normen en grenswaarden.

De grenswaarde die in de restrictie wordt gehanteerd voor een “PFAS-vrij” product is 1 milligram PFAS per liter blusvloeistof. Producten daarboven vallen onder de uitfasering. De restrictie geldt zowel voor de productie en verkoop als voor het gebruik — inclusief tweedehands voorraden die nog op kazernes staan.

Stand van zaken in Nederland: brandweer in transitie

Brandweer Nederland heeft al in 2023 een Stappenplan Transitie Blusschuim opgesteld. De 25 veiligheidsregio's en bedrijfsbrandweren moeten daarin onder meer de bestaande voorraad inventariseren, oefenlocaties saneren en gefaseerd overgaan op fluorvrije producten. Het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) coördineert kennisuitwisseling tussen regio's.

Een belangrijke complicatie is dat fluorvrij schuim zich anders gedraagt dan AFFF. Volgens het NIPV vormen de F3-schuimen geen afdekkende film maar een echte schuimlaag. De aanbrengtechniek, de schuimopbouw en de hoeveelheid die nodig is om een oppervlakte te bedekken verschillen daardoor. Brandweerkorpsen moeten hun schuimkanonnen herijken, doseringen herzien en personeel bijscholen.

Concreet zijn diverse veiligheidsregio's al overgestapt op fluorvrij. De grootste uitdaging zit bij gespecialiseerde inzetten: tankputbranden bij raffinaderijen, schepen met vloeibare lading en inzetten op luchthavens. Daar is de bluskracht van AFFF moeilijk te evenaren. Voor reguliere branden — auto's, kleine vloeistofbranden, gebouwbranden — voldoen fluorvrije producten al uitstekend.

Welke fluorvrije alternatieven zijn er?

De F3-schuimen (Fluorine Free Foam) gebruiken plantaardige of synthetische oppervlakteactieve stoffen zoals suikertensiden, eiwitschuimen en siloxanen. Ze zijn opgesplitst in verschillende klassen, afhankelijk van de toepassing. Hieronder een overzicht van de hoofdcategorieën die op de Nederlandse markt beschikbaar zijn:

Producenten als Solberg, Dr. Sthamer, Bioex en Angus Fire bieden gecertificeerde F3-schuimen aan die voldoen aan de internationale brandklassentest EN 1568. Voor luchthavens is daarnaast de ICAO Level B en Level C certificering relevant. Een groeiend aantal alternatieven haalt inmiddels Level C, het hoogste prestatieniveau.

De bodemvervuiling die achterblijft

Zelfs als alle brandweerkorpsen morgen overstappen op fluorvrij, blijft de PFAS-vervuiling in de bodem een probleem voor decennia. Op vliegbases zoals Leeuwarden en Gilze-Rijen en op een reeks andere Defensieterreinen zijn sterk verhoogde PFOS-concentraties in bodem en water gemeten; bij Leeuwarden bleek de oude brandweeroefenplaats de bron van de vervuiling van de Jelsumer Feart. Ook rondom Schiphol is PFAS aangetroffen in grondwater en oppervlaktewater.

Het RIVM coördineert tot eind 2026 een breed onderzoeksprogramma waarin onder meer in kaart wordt gebracht hoe groot de pluimen rond AFFF-locaties zijn en welke saneringstechnieken werken. Belangrijke saneringsmethoden zijn pump-and-treat met actief koolfilters, in-situ bodemstabilisatie en thermische desorptie. De kosten zijn fors: voor een gemiddelde voormalige vliegbasis lopen schattingen op tot enkele tientallen miljoenen euro's. Op Schiphol staat een grondreinigingsinstallatie gepland die later in 2026 in gebruik wordt genomen.

Voor omwonenden is het zaak te weten waar deze oude AFFF-bronnen liggen. Op de PFAS-kaart van Nederland staan de bekende hotspots. Wie ongerustheid heeft over een specifiek terrein, kan via een melding indienen bij de provinciale omgevingsdienst extra informatie aanvragen.

Verplichtingen voor bedrijven en particulieren

De REACH-restrictie raakt niet alleen de brandweer. Ook bedrijven met eigen brandbeveiliging — tankopslagterreinen, chemieparken, helikopterhavens, zelfs grote parkeergarages met schuimblusinstallaties — moeten hun voorraden in kaart brengen en uitfaseren. Wie AFFF op voorraad heeft, moet vanaf eind 2026 etiketteren met informatie over PFAS-gehalte en risicobeheersing.

Particulieren met een schuimblusser thuis hoeven zich nauwelijks zorgen te maken: draagbare schuimblussers vallen onder een aparte uitzondering. Ze mogen tot 23 oktober 2026 (alcoholbestendig schuim: 23 april 2027) nog met PFAS-houdend schuim worden verkocht en tot eind 2030 in gebruik blijven; daarna zijn alleen fluorvrije varianten toegestaan. Oude voorraden PFAS-houdend schuim moeten als gevaarlijk afval worden afgevoerd; voorraden met verboden POP-stoffen zoals PFOA moeten bij de ILT (Inspectie Leefomgeving en Transport) worden gemeld. Lozen of dumpen is verboden onder de Omgevingswet.

Voor zogenoemde ‘legacy stocks’ — oude AFFF-voorraden — geldt dat ze via gespecialiseerde verwerkers moeten worden vernietigd. Verbranding moet bij temperaturen boven 1.100 graden Celsius om te garanderen dat de PFAS-ketens daadwerkelijk worden afgebroken. Niet alle Nederlandse afvalverwerkers beschikken over die capaciteit; een deel wordt naar gespecialiseerde verbrandingsinstallaties in Duitsland en België gebracht.

Wat dit betekent voor de praktijk in 2026 en daarna

De transitie naar fluorvrije blusmiddelen is geen schakelaar die in oktober 2026 omgaat — het is een proces van enkele jaren waarin de Nederlandse brandweer, Defensie, Schiphol en alle bedrijfsbrandweren parallel werken aan vier sporen: uitfaseren van AFFF-voorraden, saneren van vervuilde locaties, aanschaffen en testen van fluorvrije alternatieven, en opleiden van personeel. Het kostenplaatje voor de hele Nederlandse veiligheidssector loopt naar verwachting in de honderden miljoenen euro's, exclusief bodemsanering.

Tegelijkertijd dient zich een nieuwe vraag aan: zijn de fluorvrije alternatieven echt 100% milieuveilig? Sommige F3-schuimen bevatten siloxanen of andere stoffen die zelf ook onder de loep liggen op afbreekbaarheid en ecotoxiciteit. Voor nu is de wetenschappelijke consensus dat fluorvrije schuimen aanzienlijk minder schadelijk zijn dan AFFF, maar dat doorlopend onderzoek nodig blijft.

Voor wie meer wil weten over PFAS-vervuiling rond luchthavens en militaire vliegbases, zie het achtergrondartikel PFAS bij Schiphol en militaire vliegbases. Voor de bredere context van het Europese verbod op PFAS-stoffen verwijzen we naar PFAS-verbod in Europa: wanneer en wat betekent het?. De algemene informatiepagina over PFAS in Nederland bevat een overzicht van regelgeving, normen en bronnen.