De geschiedenis van PFAS in Nederland: tijdlijn 1960 tot nu

Decennialang stroomde het door fabrieksschoorstenen, rioolbuizen en brandweerslangen: PFAS, een grote groep chemische stoffen waarvan we nu weten dat ze vrijwel niet afbreken in het milieu en in het menselijk lichaam kunnen ophopen. Maar hoe zijn deze stoffen in Nederland terechtgekomen, en wanneer gingen de alarmbellen rinkelen? Een chronologisch overzicht van ruim zestig jaar fluorchemie, verzwijging, normstelling en juridische strijd.

De jaren zestig tot tachtig: de industrie vestigt zich

De wortel van de Nederlandse PFAS-problematiek ligt in Dordrecht. In 1962 opent het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont daar een fabriek. Het bedrijf produceert er fluorpolymeren, waaronder de grondstof voor Teflon-antiaanbaklagen. Om die productie mogelijk te maken, gebruikt DuPont PFOA, ook wel aangeduid als C8: een langketenige perfluorverbinding die uitstekend werkt als proceshulpstof maar die al vroeg interne zorgen oproept.

Al in 1961, een jaar voor de opening in Dordrecht, voert DuPont in de Verenigde Staten dierproeven uit. Ratten die aan kleine hoeveelheden PFOA worden blootgesteld, ontwikkelen vergrote levers. Intern wordt genoteerd dat het materiaal "zeer voorzichtig" behandeld moet worden en dat huidcontact strikt vermeden moet worden. Die bevinding blijft intern.

In diezelfde periode ontwikkelt het Amerikaanse bedrijf 3M een ander type PFAS: perfluoroctaansulfonaat, beter bekend als PFOS. Samen met de Amerikaanse marine brengt 3M in de jaren zestig het blusschuim AFFF op de markt, dat brandweerkorpsen wereldwijd gaan gebruiken, ook in Nederland. Het schuim blust kerosinebranden effectief, maar bevat hoge concentraties PFOS die bij elke oefening en elk incident in de bodem en het grondwater terechtkomen.

In 1979 voert DuPont bloedtesten uit bij medewerkers in de VS en constateert hoge PFAS-waarden. Bloedtesten bij de medewerkers in Dordrecht worden vervolgens uitgesteld, terwijl intern al vermoed wordt dat de situatie daar minstens even ernstig is. Wanneer in 1981 alsnog metingen worden gedaan in Dordrecht, blijken de waarden alarmerend: bij een medewerker wordt maar liefst 20.000 microgram PFOA per liter bloed gemeten, een getal dat ver boven alle latere normen uitstijgt.

De jaren negentig tot 2010: lozingen, verzwijging en eerste signalen

Uit een intern DuPont-document uit 1990 wordt later duidelijk hoe massief de uitstoot werkelijk is. In dat jaar alleen al loost de fabriek in Dordrecht 9.616 kilogram PFOA in de Merwede en stoot zij 3.220 kilogram uit in de lucht. Omwonenden en overheden weten hier niets van.

In 1994 constateert een interne coördinator bij DuPont dat kapotte en scheurende leidingen hebben geleid tot enorme lekkage onder de fabriek. Hij omschrijft de situatie als een "stortplaats" en waarschuwt intern dat de PFAS-verontreiniging "zeer moeilijk te beheersen is". Ook deze waarschuwing blijft binnenshuis.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan komt PFOS onder druk te staan. 3M kondigt in 2000 aan de productie van PFOS vrijwillig te beëindigen, nadat onderzoek heeft aangetoond dat de stof breed aanwezig is in het bloed van de Amerikaanse bevolking. In 2002 stopt 3M definitief met de productie van PFOS-gebaseerd blusschuim. Maar de al geproduceerde voorraden circuleert nog jaren, ook bij Nederlandse brandweerkorpsen en op luchthavens.

In Nederland raakt PFOS breder op de radar wanneer op 12 juli 2008 op Schiphol een op hol geslagen sprinklerinstallatie in een KLM-hangar zo'n 10.000 liter blusschuim laat ontsnappen, met daarin 143 kilo PFOS. Het schuim komt via sloten in het watersysteem terecht; jaren later worden rond de luchthaven nog verhoogde PFOS-waarden gemeten. Schiphol koopt de strafzaak in 2013 af voor 30.000 euro.

In 2009 wordt PFOS opgenomen in de Stockholmconventie als persistente organische verontreinigende stof, wat betekent dat productie en gebruik ervan internationaal aan banden worden gelegd. De Europese Unie had het gebruik van PFOS in de meeste toepassingen al vanaf 2008 beperkt, op basis van een richtlijn uit 2006.

2010 tot 2020: GenX, het nieuwe schandaal

Nadat PFOA vanaf 2012 wordt uitgefaseerd in Dordrecht, schakelt Chemours (dan nog onderdeel van DuPont) over op GenX-technologie, een nieuwe fluorverbinding die commercieel wordt gepresenteerd als veilig alternatief. Dat beeld houdt geen stand.

In 2015 splitst DuPont zijn chemiedivisie af als zelfstandig bedrijf: The Chemours Company. De fabriek in Dordrecht gaat voortaan onder die naam verder. Een jaar later, in 2016, ontdekt drinkwaterbedrijf Oasen dat een stof die later als FRD-903, ook wel GenX, geïdentificeerd wordt, terug te vinden is in het oevergrondwater dat gebruikt wordt voor de drinkwaterproductie in de regio. Het RIVM leidt in 2016 een richtwaarde voor de stof in drinkwater af en concludeert dat de gemeten concentraties daar onder blijven, maar benadrukt tegelijk dat GenX mobieler is dan PFOA en zich daarom eerder in drinkwater verspreidt.

De ontdekking leidt tot maatschappelijke onrust in Dordrecht en omliggende gemeenten. Zembla publiceert in 2017 en 2018 onthullende documentaires over de kennis die DuPont al decennialang intern had over PFOA-risico's. Het wordt duidelijk dat het bedrijf jarenlang heeft verzwegen dat het intern al lang wist van de gevaren, terwijl het lozingsvergunningen aanvroeg zonder de bevoegde instanties eerlijk te informeren.

Op nationaal niveau breekt in 2019 een bredere PFAS-crisis uit. Het RIVM publiceert in juli 2019 een tijdelijk handelingskader voor het omgaan met PFAS in grond en baggerspecie. De aanvankelijke norm van 0,1 microgram PFAS per kilogram grond is zo streng dat grondverzet op duizenden bouwprojecten vrijwel onmogelijk wordt. Aannemers, gemeenten en projectontwikkelaars reageren furieus. In november 2019 verhoogt minister Van Veldhoven de tijdelijke norm naar 0,8 microgram per kilogram, waarmee de ergste bouwstop wordt opgeheven.

2020 tot nu: verboden, rechtszaken en Europese wetgeving

Op 4 juli 2020 wordt PFOA formeel verboden in de Europese Unie via de POPs-verordening, de verordening voor persistente organische verontreinigende stoffen. Tegelijk verankert de Stockholmconventie het wereldwijde verbod op PFOA. Het gaat om productie en gebruik; de al aanwezige verontreiniging in bodem, water en bloed verdwijnt daarmee uiteraard niet.

De juridische gevolgen voor Chemours worden in 2023 concreet. Op 27 september 2023 wijst de Rechtbank Rotterdam een tussenvonnis waarin Chemours en DuPont aansprakelijk worden gesteld voor de schade die gemeenten Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden hebben geleden door de PFOA-uitstoot in de periode van 1 juli 1984 tot 1 maart 1998. De rechter oordeelt dat de bedrijven de vergunningverlener en de gemeenten onvoldoende hebben geïnformeerd over de risico's, terwijl ze die intern al kenden. De definitieve schadevergoeding moet nog worden vastgesteld.

Tegelijk zet Nederland zich internationaal in voor strenger beleid. Samen met Duitsland, Zweden, Denemarken en Noorwegen dient Nederland in 2023 bij het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) een formeel restrictievoorstel in op basis van de REACH-verordening. Het voorstel wil vrijwel alle PFAS in de EU verbieden, met uitzonderingen voor kritische toepassingen waarvoor nog geen alternatief beschikbaar is.

In oktober 2025 neemt de Europese Commissie een REACH-restrictie aan op PFAS in blusschuim. Vanaf 23 oktober 2026 mogen draagbare brandblussers met PFAS-schuim niet meer op de markt worden gebracht en mag PFAS-houdend blusschuim alleen nog bij vloeistofbranden worden gebruikt; in 2030 en 2035 volgen de overige toepassingen. Vanaf januari 2026 zijn EU-lidstaten al verplicht om PFAS in al het drinkwater te monitoren. Vanaf augustus 2026 mogen voedselcontactverpakkingen geen PFAS meer bevatten boven bepaalde concentraties.

ECHA verwacht zijn wetenschappelijke beoordeling van het bredere REACH-restrictievoorstel voor alle PFAS eind 2026 af te ronden. Als die evaluatie leidt tot een formeel verbod, kan het de meest ingrijpende chemische beperking worden die de EU ooit heeft doorgevoerd.

Wat deze tijdlijn je vertelt

De rode draad door meer dan zestig jaar PFAS-geschiedenis in Nederland is er een van geweten informatie die niet werd gedeeld. DuPont wist in 1961 al van de risico's van PFOA, maar de fabriek in Dordrecht draaide door tot 2012. De overstap op GenX werd gepresenteerd als verbetering, terwijl die stof ook blijkt te persisteren in water en milieu. De bouwsector werd in 2019 overvallen door normen die plotseling van kracht werden, terwijl de onderliggende verontreiniging al generaties oud was.

Pas in de jaren 2020 beginnen wettelijke verboden, rechtszaken en Europese regelgeving structureel effect te sorteren. Voor omwonenden van de Chemours-fabriek, voor bewoners nabij brandweerkazernes en luchthavens, en voor iedereen die drinkwater drinkt dat via de Merwede wordt gewonnen, is de tijdlijn echter al lang een realiteit in het eigen lichaam: PFAS zijn meetbaar aanwezig in het bloed van vrijwel alle Nederlanders.