PFAS-blootstelling verminderen: 10 praktische tips

Vrijwel elke Nederlander heeft PFAS in het bloed. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) concludeerde in 2021 dat Nederlanders via voeding en drinkwater boven de gezondheidskundige limiet van de Europese voedselautoriteit EFSA uitkomen. Die limiet ligt op 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week voor de som van vier PFAS-stoffen (PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS).

Helemaal vermijden lukt niet, omdat PFAS in regenwater, bodem, voeding en duizenden consumentenproducten zit. Wel valt de blootstelling met gerichte keuzes flink te beperken. Hieronder staan tien onderbouwde tips, gebaseerd op RIVM-adviezen, EFSA-rapporten en onafhankelijke testen van de Consumentenbond.

De tips zijn gerangschikt van grootste tot kleinste effect: drinkwater en voeding leveren de meeste PFAS, kleding en pannen dragen minder bij maar zijn wel beïnvloedbaar.

Tip 1: Controleer je drinkwaterbron

Kraanwater bevat meestal lage PFAS-concentraties, ruim onder de Europese drinkwaternorm van 100 nanogram per liter voor de som van twintig PFAS (sinds januari 2026 wettelijk van kracht). Het RIVM adviseert daarnaast een strengere richtwaarde van 4,4 nanogram per liter, uitgedrukt in PFOA-equivalenten. Het RIVM benadrukt dat het verantwoord blijft om kraanwater te drinken: de bijdrage van leidingwater aan de totale PFAS-inname is meestal beperkt.

Anders ligt het bij eigen grondwaterputten. Wie water uit een eigen bron of geslagen pomp gebruikt, kan aanzienlijk hogere PFAS-niveaus binnenkrijgen, vooral in gebieden rond Chemours/Dordrecht, Schiphol en defensieterreinen. Laat het water in zo'n geval testen via een geaccrediteerd laboratorium of de regionale omgevingsdienst.

Op de PFAS-kaart van Nederland kun je per postcode zien of er bekende verontreiniging in de buurt is. Bij twijfel: schakel over op kraanwater of een gecertificeerd filter (zie tip 2).

Tip 2: Gebruik een gecertificeerde waterfilter bij verhoogd risico

Wonen in een hotspot zoals Dordrecht-West, Helmond-Sluisdijk of de regio Schiphol? Dan kan een drinkwaterfilter zinvol zijn. Onafhankelijk onderzoek laat zien dat alleen omgekeerde osmose (RO) en hoogwaardige actief-koolfilters PFAS effectief verwijderen — vaak meer dan 95 procent.

Let op de NSF/ANSI-certificering: NSF/ANSI 53 voor point-of-use koolfilters die specifiek getest zijn op PFOS en PFOA, en NSF/ANSI 58 voor omgekeerde-osmose-systemen. Goedkope koolfilterkannen zonder deze certificering bieden geen aantoonbare bescherming tegen kortketen-PFAS zoals GenX en PFBA.

Vervang filterelementen volgens de fabrieksinstructie. Een verzadigd koolfilter kan opgeslagen PFAS juist weer afgeven aan het water — slechter dan geen filter.

Tip 3: Vermijd groente uit risico-moestuinen

Het RIVM publiceerde eerder risicobeoordelingen voor moestuingewassen rond Chemours (Dordrecht) en het Sluisdijk-volkstuincomplex in Helmond. De conclusie: eet géén zelfgekweekte groenten of fruit binnen een straal van 1 kilometer (ten noordoosten) van de Chemours-fabriek of van het Sluisdijk-complex; wie 1 tot 10 kilometer van Chemours tuiniert, wordt geadviseerd eigen groente af te wisselen met gekochte.

Bladgroenten (sla, spinazie, andijvie) en knolgewassen nemen PFAS uit de bodem op. Vooral PFOA en GenX hopen zich op in eetbare delen. Buiten de bekende hotspots is het risico veel lager, maar bij twijfel: laat de bodem onderzoeken via de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid (OZHZ) of een vergelijkbare regionale dienst.

Eieren van eigen kippen vormen een tweede aandachtspunt. Kippen scharrelen in de bodem en pikken wormen op die PFAS bevatten. Het RIVM adviseert sinds 2025 om in heel Nederland geen eieren van eigen of andere particuliere kippen meer te eten: op 31 van 60 onderzochte locaties werd de gezondheidskundige grenswaarde al overschreden bij minder dan een ei per week. Eieren uit de winkel kunnen wel. Meer informatie staat op de PFAS-overzichtspagina.

Tip 4: Beperk vis met hoge PFAS-belasting

Vis uit binnenwateren en estuaria bevat vaak hogere PFAS-concentraties dan zeevis, vooral in de Westerschelde. Het RIVM berekende dat hobbyvissers daar hoogstens één grote portie zelfgevangen vis per jaar kunnen eten zonder te veel PFAS binnen te krijgen.

Adviezen voor 2026:

• Eet zelfgevangen vis uit de Westerschelde hoogstens één keer per jaar, en garnalen hoogstens twee keer.
• Wisselt zeevis af met andere eiwitbronnen — kies bij voorkeur kleinere soorten lager in de voedselketen (haring, makreel) boven grotere roofvissen.
• Mosselen en oesters uit de Westerschelde kunnen volgens het RIVM vaker worden gegeten dan vis en garnalen, maar ook daar geldt: met mate.

De actuele adviezen voor de Westerschelde staan op de website van het RIVM; voor andere wateren bestaat geen landelijk consumptieadvies per vissoort.

Tip 5: Vervang oude antiaanbakpannen

Klassieke antiaanbakpannen met een PTFE-laag (Teflon) bevatten geen PFOA meer sinds het EU-verbod van 2020, maar wel andere PFAS-soorten als hulpmiddel bij het productieproces.

Krassen of oververhitting (boven 260°C) van een PTFE-pan kan microdeeltjes vrijmaken. Vervang een pan zodra de coating beschadigd of verkleurd is. Goede alternatieven:

Voor wie keramisch kiest: gebruik geen metalen spatels en was met de hand. Dat verlengt de levensduur aanzienlijk.

Tip 6: Kies bewust regenkleding en outdoor-textiel

Waterafstotende coatings (DWR) op jassen, tenten en sportkleding bevatten van oudsher PFAS. Verschillende grote merken zijn de afgelopen jaren overgestapt op alternatieven. Vaude gebruikt al sinds 2021 geen PFAS meer in kleding, rugzakken en schoenen en heeft de overstap inmiddels voor alle productgroepen afgerond; Jack Wolfskin gebruikt een polyurethaan-membraan (Texapore) zonder fluorchemie en is vanaf 2025 in alle producten PFAS-vrij; ook Patagonia, Fjällräven en Bever-eigen merken bieden PFAS-vrije lijnen.

Een belangrijk nadeel: PFAS-vrije coatings vragen vaker een opfrisbeurt. Spuitbussen met silicon- of wax-basis kunnen de waterafstotende werking herstellen. Op het Rijksoverheid-platform Waarzitwatin staat een actueel overzicht van merken en labels.

Let bij aankoop op de termen PFC-vrij of PFAS-free. "PFOA-vrij" is misleidend, omdat dat label niets zegt over andere PFAS-varianten.

Tip 7: Wees kritisch op cosmetica en tandzijde

Het Europees Chemicaliënagentschap ECHA werkt aan een breed restrictievoorstel; het sociaaleconomisch comité SEAC ziet in zijn ontwerpadvies van maart 2026 geen reden voor een uitzondering voor cosmetica, zodat PFAS daar na inwerkingtreding binnen 18 maanden verboden zou zijn. Tot die tijd zit het stof in mascara, foundation, oogschaduw en sommige zonnebrandcrèmes — vooral als ingrediënt voor een gladde, langhoudende werking.

Controleer ingrediëntenlijsten op deze termen, die wijzen op PFAS:

• Polytetrafluoroethyleen (PTFE)
• Perfluorhexyl, perfluorooctyl
• Methicone met fluor-prefix
• Alles dat begint met "perfluoro-"

Tandzijde met een gladde, glijdende coating bevat vaak PFAS. Onderzoek uit 2019 (Boronow et al., Journal of Exposure Science) liet zien dat regelmatig gebruik van zulke tandzijde meetbaar hogere PFHxS-waarden in het bloed gaf. Kies in plaats daarvan voor ongecoate, biologisch afbreekbare zijde of een waterflosser.

Tip 8: Vermijd snelvoedsel-verpakkingen waar mogelijk

Vetwerende en vochtwerende coatings op fastfood-verpakkingen, microwave-popcornzakken en pizzadozen waren tot voor kort een belangrijke PFAS-bron. De EU verbiedt via de Verpakkingsverordening (PPWR) vanaf 12 augustus 2026 PFAS boven bepaalde drempels in voedselcontactverpakkingen.

Toch zit PFAS nog niet uit alle verpakkingen. Praktische tips:

• Pak warme afhaalmaaltijden zo snel mogelijk over in eigen schalen — lange contacttijd met vetwerende kartons verhoogt de migratie.
• Pop popcorn in een gewone pan met deksel in plaats van een magnetronzak.
• Bewaar restjes niet in oorspronkelijke take-away verpakking; gebruik glazen of RVS-bakjes.
• Was handen na het eten met fastfood-verpakking, vooral bij kinderen.

Tip 9: Stof regelmatig en lucht het huis

Huisstof bevat PFAS uit textiel, vloerbedekking, banken met vlekafstotende coating en elektronica. Voor jonge kinderen die op de grond spelen en regelmatig hand-naar-mond contact hebben, kan huisstof een meetbare bron zijn. Voor jonge kinderen kan huisstof een relevant deel van de totale blootstelling uitmaken.

Praktische maatregelen:

• Stofzuig met een HEPA-filter (klasse H13 of hoger), minstens twee keer per week.
• Veeg harde vloeren vochtig in plaats van droog.
• Lucht 2 keer per dag de woonruimte, zeker in de stookmaanden.
• Vermijd nieuwe vlekafstotende coatings ("Scotchgard"-behandelingen) op meubels en tapijt.

Wie vermoedt dat de eigen woon- of werkomgeving sterk verontreinigd is, kan dit anoniem registreren via Maak een melding op deze site. Hoe meer datapunten, hoe scherper de landelijke kaart wordt.

Tip 10: Steun systemische maatregelen

Individuele aanpassingen helpen, maar de échte daling in PFAS-blootstelling komt van bronaanpak. Het meerjarige PFAS-onderzoeksprogramma van het RIVM brengt in kaart waar PFAS vandaan komt, hoe mensen eraan worden blootgesteld en welke maatregelen de blootstelling verlagen.

Wat burgers kunnen doen:

• Steun het EU-restrictievoorstel van Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden bij ECHA, dat tot doel heeft een groepsverbod op niet-essentiële PFAS-toepassingen.
• Volg lokale besluitvorming over Chemours-vergunningen via DCMR Milieudienst Rijnmond.
• Druk via de gemeente aan op bodemonderzoek bij oude defensie- en industrielocaties.
• Meld eigen waarnemingen op PFASkaartNederland.nl zodat hotspots zichtbaar worden voor toezichthouders.

De RIVM-website biedt een actueel overzicht van lopend onderzoek via het PFAS-onderzoeksprogramma. Ook EFSA publiceert tussentijds nieuwe risicobeoordelingen op basis van immuun- en cholesterolonderzoek bij volwassenen en kinderen.

Hoe meet je je eigen PFAS-belasting?

Sommige huisartsen en milieugezondheidsdiensten verwijzen bewoners van hotspots naar bloedonderzoek. De GGD biedt dit niet standaard aan, omdat individuele uitslagen lastig te interpreteren zijn: er bestaat geen wettelijke gezondheidsnorm voor PFAS in bloed.

Wel kan het helpen om context te krijgen. Het eerste landelijke bloedonderzoek van het RIVM (bijna 1.500 monsters uit 2016-2017, resultaten juli 2025) liet zien dat vrijwel iedereen boven de gezondheidskundige grenswaarde zit; rond Dordrecht werd meer PFOA gevonden dan gemiddeld, rond de Westerschelde meer PFOS. Resultaten van nieuw bloed uit 2025 volgen in 2026. De Amerikaanse National Academies adviseren vanaf 20 ng/ml som-PFAS extra medische screening op onder meer cholesterol, schildklier en immuunfunctie.

Bespreek bloedonderzoek vooraf met de huisarts of bedrijfsarts. Privé-laboratoria rekenen enkele honderden euro's voor een PFAS-bloedpanel. Resultaten blijven het meest informatief in combinatie met blootstellingshistorie: woonduur in een hotspot, beroep, eet- en drinkgewoonten.