PFAS in Brabant: van Tilburg tot Helmond

Noord-Brabant behoort tot de zwaarst met PFAS belaste provincies van Nederland. Decennia van chemische industrie, militaire vliegbases met blusschuim en lozingen op het riool hebben hun sporen achtergelaten in bodem, grondwater en oppervlaktewater. In 2025 brak het schandaal rond Custom Powders in Helmond los: een fabriek die vijftien jaar lang giftig afvalwater met PFAS via het gewone riool loosde.

Tegelijk worstelen omwonenden van vliegbases als Gilze-Rijen, Volkel en De Peel met de erfenis van blusschuim, en duikt PFAS op plekken op waar niemand het verwacht — zoals een speeltuin op het NOAD-terrein in Tilburg. Dit artikel zet de Brabantse hotspots, meetwaarden en lopende onderzoeken op een rij, met de stand van zaken van 2025 en 2026.

De cijfers komen onder andere van het RIVM, Brabant Water, de waterschappen Aa en Maas en De Dommel, en de provincie Noord-Brabant. Een actueel overzicht van meldingen en meetlocaties staat op de PFAS-kaart van Nederland.

Waarom juist Brabant zo zwaar belast is

Brabant combineert drie risicofactoren die elders zelden samenkomen. De provincie heeft een lange industriele traditie met chemie, textiel en metaalcoating; er liggen meerdere actieve en voormalige militaire vliegbases waar tientallen jaren AFFF-blusschuim is gebruikt; en de bodem bestaat grotendeels uit zandgronden die water snel doorlaten naar het ondiepe grondwater.

Rond defensieterreinen als vliegbasis Gilze-Rijen en de voormalige vliegbasis De Peel meten de waterschappen in oppervlaktewater en grondwater PFAS-concentraties die ver boven de waterkwaliteitsnorm liggen; bij Vredepeel vond Waterschap Aa en Maas een concentratie van bijna vijftig keer de norm.

De provincie verwijst voor PFAS-beleid naar de Bodemkwaliteitskaart PFAS Noord-Brabant, opgesteld door de samenwerkende omgevingsdiensten. Gemeenten als Tilburg, Eindhoven, Waalwijk, Helmond en Son en Breugel hebben daarbovenop eigen, vaak strengere bodembeleid voor PFAS opgesteld. Dat is praktisch nodig: zonder lokale kaart komt grondverzet bij iedere bouwput stil te liggen.

Helmond: vijftien jaar lang riool als afvoer

De grootste Brabantse PFAS-zaak van het afgelopen jaar speelt zich af in Helmond. Onderzoek van Zembla, in april 2025 uitgezonden, toonde aan dat fabriek Custom Powders aan de Vossenbeemd in Helmond minimaal vijftien jaar lang afvalwater met hoge PFAS-concentraties op het gemeentelijke riool loosde. Custom Powders verwerkte tefloncoating-poeder voor DuPont en later Chemours.

De gemeente Helmond en Waterschap Aa en Maas hebben in 2025 aangifte gedaan tegen Chemours en Custom Powders. Custom Powders werd in december 2024 door de rechtbank failliet verklaard. De saneringskosten worden geschat op circa tien miljoen euro, waarvan het grootste deel voor rekening van het Rijk komt. Begin 2026 maakte het Openbaar Ministerie bekend geen strafrechtelijk onderzoek tegen Custom Powders te starten, omdat een failliet bedrijf niet strafrechtelijk kan worden vervolgd.

Voor omwonenden opende GGD Brabant-Zuidoost in juli 2025 een PFAS-loket in Helmond, dat in september werd uitgebreid met een spreekuur op locatie. Inwoners kunnen er terecht met gezondheidsvragen en vragen over moestuin en eieren van eigen kippen; individueel bloedonderzoek biedt de GGD niet aan. De animo voor de inloopspreekuren in oktober 2025 bleek overigens gering. Meer over PFAS in eieren van eigen kippen staat in een apart artikel. Voor lokale meldingen over verdachte locaties kunnen bewoners terecht via het meldformulier.

Tilburg: NOAD-terrein en de winteropvang

In Tilburg werd op het voormalige NOAD-terrein PFAS aangetroffen in het grondwater, op een terrein dat tijdelijk dienstdoet als winteropvang voor dak- en thuislozen. In de bovenste halve meter grond aan de zuidzijde werd geen PFAS gevonden. De gemeente startte vervolgonderzoek naar de omvang van de verontreiniging en zoekt naar de bron.

De winteropvang werd ondanks de PFAS-vondst voortgezet in de winters 2024-2025 en 2025-2026, omdat de blootstelling via het grondwater voor de gebruikers van het terrein beperkt is.

Tilburg ligt midden in een provincie met al sinds decennia bekende textiel- en metaalindustrie. De gemeente heeft eigen PFAS-bodembeleid en werkt met een lokale achtergrondwaarde, omdat de algemene normen anders nauwelijks werkbaar zijn voor grondverzet. De kosten van strikte naleving lopen op, bij grondverzet en bij de waterbedrijven die extra in zuivering investeren.

Vliegbases: Gilze-Rijen, Volkel, De Peel en Eindhoven

Brabant telt vier locaties waar AFFF-blusschuim met PFOS jarenlang werd gebruikt en waar bodem en grondwater zwaar belast zijn: vliegbasis Gilze-Rijen, vliegbasis Volkel, het voormalige terrein van vliegbasis De Peel en de civiel-militaire vliegbasis Eindhoven. Uit door Defensie zelf opgedragen onderzoek, in 2024 openbaar gemaakt door Pointer, blijkt dat twaalf defensieterreinen ernstig met PFAS verontreinigd zijn, waaronder Gilze-Rijen.

Op vliegbasis Gilze-Rijen bleek uit bodemmetingen van 2019 en 2020, die pas in 2024 naar buiten kwamen, dat vrijwel alle monsters de grens voor ernstige bodemverontreiniging overschrijden; op een plek zelfs 56 keer. Toxicoloog Jacob de Boer noemde die waarden "gigantisch". Waterschap Brabantse Delta stelde rond Gilze-Rijen ook verhoogde PFAS-waarden vast in de bodem langs een beek op 100 meter van de basis en in de waterbodem van de Groote Leij. Bij vliegbasis Eindhoven trof Waterschap De Dommel PFAS aan in recreatieplas De Landsard, vlak bij de basis.

De vervuiling stamt grotendeels uit de periode 1980-2006, toen AFFF nog standaard blusschuim was. Sinds 2011 is PFOS-houdend schuim in Nederland verboden voor reguliere oefeningen. De saneringsopgave is enorm: de Rijksoverheid heeft een meerjarig programma lopen, maar bronaanpak per locatie kost tientallen miljoenen. Defensie publiceert per terrein voortgangsrapportages op defensie.nl.

Brabant Water en het kraanwater in 2026

Goed nieuws voor de gewone consument: het kraanwater in Brabant voldoet ruim aan de gezondheidsnorm. Brabant Water meldt dat in het overgrote deel van het Brabantse drinkwater geen PFAS wordt aangetroffen en dat waar wel sporen worden gevonden, deze ruim onder de wettelijke drinkwaternorm van 100 nanogram per liter (som van twintig PFAS) en onder de strengere RIVM-richtwaarde van 4,4 nanogram per liter liggen. Vanaf 12 januari 2026 geldt deze EU-norm verplicht voor alle Nederlandse drinkwaterbedrijven.

Brabant Water put grondwater uit relatief diepe pakketten (50-200 meter), die door kleilagen beter beschermd zijn dan ondiep grondwater nabij hotspots. Daarbovenop monitort het bedrijf zowel de bronnen als het geleverde drinkwater met meetmethoden die zeer lage concentraties kunnen aantonen. Brabant Water publiceert de meetresultaten openbaar.

Wat dit betekent voor inwoners en moestuiniers

Voor de meeste Brabanders is het directe gezondheidsrisico beperkt. Het grootste deel van de PFAS-belasting van de gemiddelde Nederlander komt via voeding en drinkwater en niet via lokale bodem. Dat verandert echter zodra je dichtbij een hotspot woont en groente uit eigen tuin eet of eieren van eigen kippen.

Het RIVM adviseert sinds 2025 om in heel Nederland geen eieren van eigen of andere particuliere kippen meer te eten; de GGD's adviseren daarnaast om groente uit eigen tuin nabij hotspots af te wisselen met gekochte groente en de lokale moestuin-adviezen te raadplegen.

Wie twijfelt over de eigen woonomgeving kan via de overzichtspagina PFAS in Nederland de bekende risicogebieden bekijken, of zelf een melding indienen voor een verdachte locatie. Voor meer over PFAS in moestuin-groente staat een uitgebreid praktisch artikel met afkapwaarden per gewas elders op deze site.

Wat staat er voor 2026 nog op de agenda

De Brabantse PFAS-aanpak gaat in 2026 een nieuwe fase in. Het RIVM publiceert in 2026 de uitkomsten van het tweede landelijke bloedonderzoek (monsters verzameld in 2025). De rekenmodellen voor PFOS, PFNA en PFHxS — nodig om aanvullende risicogrenzen te bepalen — worden in de loop van 2026 verwacht. Dat kan opnieuw leiden tot strengere bodem- en wateradviezen.

Op EU-niveau ligt het PFAS-restrictievoorstel van Duitsland, Nederland, Denemarken, Noorwegen en Zweden nog op tafel bij ECHA. Een definitief besluit wordt in 2026 of 2027 verwacht. Voor Brabantse industriele lozers betekent zo'n restrictie dat alle nieuwe processen PFAS-vrij moeten worden ontworpen.

De Brabantse omgevingsdiensten en waterschappen breiden ondertussen hun metingen rondom de bekende hotspots uit. Algemene informatie over PFAS-regels staat bij het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO); een dekkend, openbaar PFAS-grondwaterbeeld van heel Brabant is er nog niet.