PFAS bij Defensie: vliegbases Volkel, Leeuwarden, Eindhoven

Tussen circa 1980 en 2006 oefenden brandweerlieden op vrijwel alle Nederlandse militaire vliegbases met blusschuim van het type AFFF (Aqueous Film Forming Foam). Dat schuim bevatte hoge concentraties PFOS, een persistente PFAS-verbinding die niet afbreekt in bodem of water. De gevolgen daarvan worden in 2025 zichtbaar: rond vliegbases Volkel, Leeuwarden en Eindhoven worden waarden gemeten die de Europese norm honderden tot duizenden keren overschrijden.

Uit een document van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), in juni 2024 naar buiten gebracht door onderzoeksplatform Pointer, bleek dat op twaalf defensieterreinen sprake is van ernstige PFAS-bodemverontreiniging. Vliegbasis Leeuwarden bleek bovendien aantoonbaar te lekken naar omliggend oppervlaktewater. Inmiddels zijn de eerste pilot-saneringen gestart, maar de aanpak verloopt traag en de juridische verantwoordelijkheid van Defensie blijft onderwerp van debat.

Dit artikel vat samen wat in 2024 en 2025 bekend werd over de drie meest besproken locaties, welke meetwaarden zijn vastgesteld, en welke gezondheids- en milieurisico's daarbij horen.

Hoe PFAS op militaire vliegbases terechtkwam

Vanaf eind jaren zeventig werd op vrijwel alle NAVO-vliegbases gewerkt met AFFF-blusschuim, ontwikkeld door 3M en gepatenteerd door de US Navy. Het schuim was uniek effectief tegen kerosinebranden omdat de fluorverbindingen een dunne film over de brandstof legden. Defensie zette het schuim in voor calamiteiten met straaljagers, maar vooral voor wekelijkse oefeningen op speciale brandweeroefenplaatsen.

Op die oefenterreinen werd kerosine in lekbakken aangestoken en vervolgens met honderden liters AFFF geblust. Het overgebleven schuim spoelde via afvoerputten of direct het naastgelegen weiland in. Pas in 2002 begon de internationale wetenschappelijke gemeenschap PFOS te erkennen als persistente, bioaccumulerende stof. Defensie staakte het structurele gebruik van PFOS-houdend blusschuim in 2006, maar de vervuiling in bodem en grondwater bleef.

Volgens informatie van het Ministerie van Defensie wordt sinds 2020 stelselmatig in kaart gebracht waar PFOS in de bodem zit. Dat onderzoek loopt nog steeds door, omdat ook locaties die niet als brandweeroefenplaats waren aangewezen besmet bleken: hangars, wasplaatsen en zelfs riooluitlopen.

Bij oefeningen werd telkens een flinke hoeveelheid schuim ingezet, soms meerdere keren per week. Per oefenplaats is daarmee in ruim 25 jaar tijd veel PFOS in de bodem terechtgekomen. PFOS bindt sterk aan klei- en humusdeeltjes, maar lost in water voldoende op om langzaam met grondwaterstromen mee te bewegen richting oppervlaktewater. Dit verklaart waarom de meeste lekkages pas decennia na het laatste gebruik aan het licht komen.

Vliegbasis Leeuwarden: 8.800 ng/l in de Jelsumer Feart

Vliegbasis Leeuwarden is in 2024 het schoolvoorbeeld geworden van een lekkende defensielocatie. Wetterskip Fryslan stelde in mei 2024 vast dat de PFOS-verontreiniging in de Jelsumer Feart, een vaart die direct langs het basisterrein loopt, afkomstig was van de vliegbasis. Op de meetpunten ten oosten van het terrein werd 8.800 nanogram PFOS per liter water aangetroffen.

Ter vergelijking: de norm uit de Europese Kaderrichtlijn Water bedraagt 0,65 ng/l. De gemeten waarde komt daarmee neer op een overschrijding van ruim 13.000 keer. In de Jelsumer Feart zelf werd 64 tot 650 ng/l gemeten. Het waterschap adviseerde boeren het water uit de Jelsumer Feart niet meer te gebruiken voor vee en beregening, regelde in juni 2024 alternatieve wateraanvoer en hield een onttrekkingsverbod achter de hand.

Eind 2024 is Defensie begonnen met de voorbereiding van de bodemsanering van de voormalige brandweeroefenplaats. In 2025 volgde een eerste proef waarbij verontreinigd grondwater wordt opgepompt, over actieve kool gefilterd en gecontroleerd op het riool geloosd; die proef haalde meer dan 99 procent van de PFAS uit het water. In 2026 wordt dat opgeschaald naar een proefsanering van zestien weken met maximaal 2.000 kubieke meter water. De definitieve aanpak vergt echter jaren: zonder volledige bodemontgraving blijft PFOS uit diepere lagen langzaam doorsijpelen. Wetterskip Fryslan publiceert regelmatig updates over voortgang en meetwaarden.

Vliegbasis Volkel en De Peel: PFOS in waterbodem

Op vliegbasis Volkel in Noord-Brabant werkten brandweerlieden tot 2006 op vergelijkbare wijze met AFFF-schuim. Waterschap Aa en Maas deed in 2024 watermetingen rond Volkel en het defensieterrein bij Vredepeel. In het oppervlaktewater bij Volkel werd maximaal 72 ng/l PFOS gemeten, 111 keer de waterkwaliteitsnorm; bij Vredepeel 32 ng/l.

Volkel staat als kernwapenlocatie onder strikte beveiliging, wat onafhankelijk veldonderzoek bemoeilijkt. Wel maakt Volkel deel uit van de twaalf defensieterreinen die de ILT in 2024 als ernstig vervuild bestempelde. Op vergelijkbare bases zoals Gilze-Rijen werd in de bodem maximaal 3.300 microgram PFOS per kilogram droge stof gemeten, ruim 56 keer de huidige interventiewaarde van 59 µg/kg.

Voor omwonenden van Volkel betekent dit dat groente uit eigen tuin of water uit slootjes rond de basis voorzichtig moet worden behandeld. Waterschap Aa en Maas pleit sinds eind 2024 voor een breed PFAS-verbod op Europees niveau om verdere lekkage van industriele en defensiebronnen te stoppen.

Vliegbasis Eindhoven: PFAS in De Landsard

Vliegbasis Eindhoven, de civiel-militaire luchthaven naast Eindhoven Airport, kent een vergelijkbaar verleden: ook hier werd tot 2006 geoefend met PFOS-houdend blusschuim en staat het terrein op de ILT-lijst van ernstig verontreinigde defensielocaties.

In 2024 vond Waterschap De Dommel PFAS in recreatieplas De Landsard, een plas pal naast de vliegbasis waar in de praktijk wordt gezwommen; bewonersgroep BVM2 bracht de vondst naar buiten. Tijdens het Luchthaven Eindhoven Overleg op 6 maart 2025 bevestigde Defensie dat zij een projectorganisatie heeft opgezet om bodem, oppervlaktewater en regenwaterafvoer rond Eindhoven Airport in kaart te brengen. De resultaten en een eerste oordeel over de uitvoerbaarheid van bodemsanering worden eind 2025 verwacht.

Het waterschap De Dommel onderzoekt parallel of PFOS uit de basis via de regenwaterriolering in nabijgelegen sloten en de Dommel terechtkomt. Daarmee voegt Eindhoven zich in een serie luchthavens, waaronder ook Schiphol, waar blusschuim heeft geleid tot grootschalige bodem- en watervervuiling. Lees meer over blusschuim als bron op luchthavens in ons gerelateerde artikel.

Wat zegt het RIVM over de gezondheidsrisico's?

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft in 2021 een indicatief niveau voor ernstige verontreiniging (INEV) van 59 µg PFOS per kilogram droge grond afgeleid, dat in 2022 is vastgesteld. Daaronder gelden lagere toetswaarden, met als landelijke achtergrondwaarde 1,4 µg/kg voor PFOS en 1,9 µg/kg voor PFOA. De achtergrondwaarde is het niveau dat overal in Nederland van nature voorkomt door diffuse luchtdepositie.

Op de vliegbases worden waarden gemeten die deze achtergrondwaarde honderden tot duizenden keren overschrijden. Voor omwonenden vertaalt dit zich in mogelijke blootstelling via drinkwater, groente uit moestuinen, eieren van scharrelkippen en stof in huis. De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA stelde in 2020 een tolerabele wekelijkse inname (TWI) vast van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht voor de som van vier PFAS. Deze norm wordt door vrijwel iedereen in Nederland al overschreden, blijkt uit RIVM-bloedonderzoek.

Bij hogere blootstelling worden in wetenschappelijk onderzoek associaties gerapporteerd met verminderde vaccinrespons bij kinderen, leverwaardeverhogingen, een verhoogd cholesterolniveau en bij PFOA een verhoogd risico op nier- en testiskanker. Voor omwonenden van Volkel, Leeuwarden en Eindhoven is bloedonderzoek niet standaard beschikbaar; de GGD beoordeelt per situatie of het zinvol is. Zie ook ons artikel over PFAS-waarden in bloed.

Meetwaarden vergeleken: vliegbases versus norm

De onderstaande tabel zet de gepubliceerde meetwaarden van de drie locaties af tegen de geldende normen. Cijfers komen uit Wetterskip Fryslan-rapportages 2024-2025, metingen van Waterschap Aa en Maas en antwoorden op Kamervragen uit 2024.

De vergelijking laat zien dat vooral Leeuwarden uitspringt: de waarde in oppervlaktewater is van een andere orde dan op andere defensielocaties. Tegelijk is duidelijk dat de bodem op Gilze-Rijen extreem hoog scoort. Zie ook onze overzichtspagina PFAS in Nederland en de PFAS-kaart voor de geografische spreiding.

Een belangrijk aandachtspunt is dat de bodemcijfers van defensieterreinen geen rechtstreekse vergelijking toelaten met civiele woonwijken: militaire vliegbases zijn afgesloten gebieden waarbinnen de directe blootstelling beperkt is. Het risico ontstaat zodra PFOS migreert naar landbouwsloten, drinkwaterbronnen of recreatiewateren buiten het hek. Juist die buitenrand wordt sinds 2024 stelselmatig bemeten door waterschappen en omgevingsdiensten, waardoor het beeld in de loop van 2025 en 2026 verder wordt aangevuld.

Juridische verantwoordelijkheid en strafrechtelijke immuniteit

Een opvallend juridisch knelpunt rond de defensievervuiling is de zogenoemde strafrechtelijke immuniteit van de Staat. Het Openbaar Ministerie besloot in februari 2026, na aangifte door Wetterskip Fryslan, Defensie niet te vervolgen voor de PFAS-lozing in de Jelsumer Feart: de Staat geniet in zulke situaties strafrechtelijke immuniteit. Het waterschap zet nu in op het bestuursrecht, met een waarschuwingsbrief en mogelijk een dwangsom.

Civielrechtelijk ligt het anders: omwonenden, boeren en lagere overheden kunnen Defensie wel aansprakelijk stellen voor schade. Gemeente Leeuwarden en het waterschap overleggen met Defensie over de verdeling van de kosten van onderzoek en sanering; de gemeente kreeg in 2025 11 miljoen euro van het Rijk voor onderzoek en communicatie, niet voor het afgraven van grond.

Op Europees niveau werkt de Europese Commissie aan de uitvoering van een algemene PFAS-restrictie onder REACH, ingediend in 2023 door Nederland, Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen. Militaire toepassingen zijn in het geactualiseerde voorstel van 2025 apart beoordeeld; Defensie moet hoe dan ook overschakelen op fluorvrije blusschuim-alternatieven die in 2025 commercieel beschikbaar zijn.

Wat omwonenden kunnen doen

Voor inwoners van Volkel, Uden, Leeuwarden, Jelsum, Cornjum, Eindhoven en Veldhoven is het belangrijk om de eigen blootstellingsroutes te kennen. Drinkwater wordt in heel Nederland geleverd door drinkwaterbedrijven die wettelijk moeten voldoen aan de drinkwaternorm; de PFAS-belasting van kraanwater is in deze regio's lager dan via lokaal grondwater of slootwater.

Wie op zandgrond rond een vliegbasis een moestuin onderhoudt, doet er goed aan de tuingrond te laten testen door een geaccrediteerd laboratorium. Voor scharrelkippen geldt een advies om eieren niet dagelijks te eten als de bodem niet is gemeten. Slootwater uit de directe omgeving van een verdachte basis is ongeschikt om groente te besproeien. Lees meer over blootstelling verminderen in het dagelijks leven.

Vermoedt u zichtbare verontreiniging, schuimplekken op water of bodemverkleuring rond een defensielocatie, dan kunt u dat melden via PFASkaartNederland.nl. Meldingen worden gebundeld doorgegeven aan het bevoegd gezag (omgevingsdienst en waterschap). Bewonersinitiatieven zoals BVM2 rond Eindhoven laten zien dat aandringen op openbaarheid van meetgegevens het dossier in beweging houdt.

Saneringsplanning 2025-2030

Defensie heeft in 2024 een programmatische PFAS-aanpak gestart en werkt met de ILT en regionale partners aan een risicogestuurde aanpak: per locatie worden eerst de risico's voor mens, ecologie en verspreiding bepaald en daarna de maatregelen. De proefsanering op Leeuwarden geldt als testcase voor een grootschaligere aanpak.

Wat de sanering in totaal gaat kosten is nog niet bekend. Defensie spreekt in antwoorden op Kamervragen van 'vele miljoenen' en stelt dat door de grote onzekerheden over het verwerken van vervuilde grond en het zuiveren van grondwater nog geen preciezere raming te geven is. Voor het beheer van het gebied rond Leeuwarden wordt gerekend met circa 900.000 euro per jaar.

Op 2 oktober 2025 bracht de staatssecretaris van Defensie een werkbezoek aan vliegbasis Leeuwarden, waar Wetterskip Fryslan en de gemeente aandrongen op tempo en een integrale aanpak. Voor Eindhoven zou Defensie in de loop van 2025 een oordeel geven over nut en uitvoerbaarheid van bodemsanering. Voor Volkel is nog geen planning bekend.

Parallel aan de fysieke sanering wordt de omgeving van de vliegbases bemeten: Wetterskip Fryslan controleert de waterkwaliteit rond Leeuwarden elke vier weken en publiceert de resultaten. Voor omwonenden betekent dit dat informatie over het PFOS-verloop, anders dan voorheen, structureel beschikbaar wordt. Voor onderzoekers en journalisten ontstaat zo voor het eerst een tijdreeks waarmee saneringseffecten objectief beoordeeld kunnen worden. De combinatie van pilot-techniek, juridische aansprakelijkheidsdiscussie en transparante monitoring maakt het defensiedossier in 2026 een toetssteen voor de bredere Nederlandse PFAS-aanpak.