PFAS in Drenthe: NAM-locaties en bodemonderzoek

Drenthe staat bekend als de groene long van Noord-Nederland: heidevelden, esdorpen en de hunebedden. Toch laat de provincie zich niet uitsluiten van het PFAS-dossier. Onder een groot aantal voormalige en actieve gaslocaties van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), rondom het olieveld Schoonebeek en op enkele defensie- en brandweerterreinen zijn de afgelopen jaren verhoogde PFAS-concentraties gemeten in bodem en grondwater.

De Omgevingsdienst Drenthe (tot oktober 2024 RUD Drenthe) heeft een bodemkwaliteitskaart PFAS voor de hele provincie laten opstellen. In november 2025 publiceerde de provincie de uitkomsten van onderzoek naar PFAS-bevattende gewasbeschermingsmiddelen die via landbouw in grond- en drinkwater terechtkomen. De combinatie van industriele bronnen (NAM) en diffuse landbouwbronnen maakt Drenthe tot een interessante casus.

Dit artikel zet op een rij wat er in 2025 en begin 2026 bekend is over PFAS in Drentse grond, welke rol NAM-locaties spelen, hoe de provincie meet en handhaaft, en wat omwonenden van een voormalige gas- of olielocatie zelf kunnen doen. Op de PFAS-kaart van Nederland staan alle gemelde locaties uit Drenthe overzichtelijk bij elkaar.

Hoe groot is het PFAS-probleem in Drenthe?

Vergeleken met de Westerschelde, Chemours Dordrecht of Chemelot is Drenthe geen klassieke PFAS-hotspot. De provincie heeft geen grote fluorchemiefabriek en geen industriele kustlijn. Toch laten metingen zien dat ook de Drentse bovengrond niet PFAS-vrij is. De bodemkwaliteitskaart PFAS van de provincie Drenthe (Royal HaskoningDHV in opdracht van de RUD Drenthe, 2019) rapporteert voor de onverdachte bovengrond een gemiddelde van circa 0,7 microgram PFOS en 0,5 microgram PFOA per kilogram droge stof, met een 95-percentiel van 1,9 en 1,3. Dat ligt onder de landelijke achtergrondwaarden van 1,4 (PFOS) en 1,9 (PFOA) microgram per kilogram uit het handelingskader PFAS.

De kaart beschrijft de diffuse, onverdachte bodem en zegt niets over lokale bronnen. Punten in de buurt van bedrijventerreinen, brandweerkazernes of voormalige industriele activiteit kunnen hoger uitkomen en zijn per geval te onderzoeken. Het algemene beeld blijft dat Drenthe schoner is dan de Randstad of Zuid-Holland, maar dat PFAS ook hier vrijwel overal boven de detectiegrens meetbaar is.

Voor consumenten betekent dit dat normale grondverzet- en moestuinactiviteiten meestal geen acuut probleem geven. Bij specifieke locaties dichtbij oude industriele activiteit of NAM-installaties is voorzichtigheid wel op zijn plaats. Wie twijfelt over een perceel kan de gemeente om een bodematlas-uitdraai vragen, of zelf een melding maken via het meldformulier als er een aanwijzing is voor PFAS-vervuiling.

NAM-locaties in Drenthe: tientallen velden en putten

De Nederlandse Aardolie Maatschappij is in Drenthe historisch gezien de grootste industriele speler in de ondergrond. Sinds de jaren vijftig zijn er tientallen gasvelden en veel boorlocaties in gebruik geweest voor gas- en oliewinning. Veel daarvan zijn afgesloten en oppervlakkig opgeruimd, maar de installaties, leidingen en opslagvoorzieningen werden tientallen jaren onderhouden met smeermiddelen, koelvloeistoffen en blusschuim die PFAS-componenten konden bevatten.

Specifieke aandacht gaat uit naar het olieveld Schoonebeek, het grootste onshore olieveld van Noordwest-Europa. Hier won NAM vanaf 2011 opnieuw zware olie via stoominjectie; de winning ligt sinds begin 2022 stil en hervat naar verwachting medio 2026. Het bijbehorende productiewater wordt voortaan in lege Drentse gasvelden bij Schoonebeek geinjecteerd in plaats van in Twente; de vergunningen daarvoor zijn in oktober 2024 verleend. Dat afvalwater bevat naast tolueen en zware metalen ook sporen van procesadditieven die soms PFAS-achtig zijn. Follow the Money documenteerde de zorgen van omwonenden uitgebreid.

Voor PFAS specifiek zijn niet alle NAM-locaties systematisch in beeld. Bij sluiting en herinrichting (decommissioning) wordt de bodem standaard onderzocht op zware metalen en olie; PFAS is pas sinds 2019, met het tijdelijk handelingskader, een vaste parameter in bodemonderzoek. Voor locaties die eerder zijn opgeruimd, ontbreken daarom vaak PFAS-metingen.

Schoonebeek en de afvalwaterinjectie: een apart hoofdstuk

Het olieveld Schoonebeek krijgt in dit dossier extra aandacht omdat hier oliewinning, afvalwaterinjectie en historische bodemverontreiniging samenkomen. In de jaren tachtig werd het oorspronkelijke olieveld gesloten en globaal gesaneerd. Lokale natuurorganisaties zoals NMF Drenthe wijzen erop dat in de bodem rond Schoonebeek nog steeds verontreiniging zit van die periode.

De injectie van productiewater in oude gasreservoirs op enkele kilometers diepte is in oktober 2024 vergund. NAM moet jaarlijks rapporteren over hoeveelheden, samenstelling en injectiedrukken, en het Staatstoezicht op de Mijnen kan ingrijpen als monitoring aantoont dat het injectiewater migreert naar ondiepere lagen of grondwater. PFAS is geen vast onderdeel van die monitoring.

Voor omwonenden van Schoonebeek, Nieuw-Schoonebeek en Coevorden betekent dit dat er weliswaar geen acute PFAS-norm-overschrijding is gemeten in drinkwater, maar dat de combinatie van historische bodemverontreiniging en nieuwe injectie reden geeft voor structurele monitoring. Vergelijkbare casussen elders in het land bespreken we in het overzicht van PFAS-hotspots in Nederland.

Blusschuim bij brandweerkorpsen en defensie

Een tweede grote PFAS-bron in Drenthe is brandblusschuim. Brandweerkorpsen, industriele bedrijven en defensieterreinen gebruikten tot 2006 schuim met perfluoroctaansulfonaat (PFOS) en daarna korterketen-PFAS-vervangers. Drenthe huisvest geen grote vliegbasis, maar wel kazernes (Assen, Havelte) en oefenterreinen waar in het verleden met PFAS-houdend blusschuim is geoefend.

De PvdA stelde in februari 2026 schriftelijke vragen in Provinciale Staten van Drenthe over het uitfaseren van PFAS-blusschuim bij Veiligheidsregio Drenthe, naar het voorbeeld van Friesland. Landelijk schakelen de korpsen over op fluorvrije alternatieven, conform de EU-restrictie op PFAS-houdend blusschuim die sinds oktober 2025 gefaseerd van kracht is. Brandweer Nederland coordineert de transitie landelijk.

De achterliggende verontreiniging van oefenterreinen is daarmee niet weg. Op plekken waar jarenlang met schuim is geoefend, zijn elders in Nederland sterk verhoogde PFOS-waarden in bodem en grondwater gevonden; ook in Drenthe zijn zulke locaties verdacht en verdienen ze onderzoek voordat grond wordt verzet.

De bodemkwaliteitskaart en wat omwonenden ermee kunnen

De PFAS-bodemkwaliteitskaart Drenthe geeft aan hoeveel PFAS er gemiddeld in de onverdachte bovengrond en ondergrond zit; de hele provincie vormt daarin een zone. De kaart is geen vrijbrief om grond zonder onderzoek te verzetten, maar is wel het uitgangspunt voor grondverzet onder het handelingskader PFAS. Voor de meeste landelijke gebieden in Drenthe geldt de bodemfunctieklasse "landbouw/natuur"; grond mag daar worden toegepast als hij voldoet aan de landelijke toepassingswaarden (1,4 microgram PFOS en 1,9 microgram PFOA per kilogram).

Wie grond wil verzetten op een verdachte locatie, kan bij de gemeente of de Omgevingsdienst Drenthe bodeminformatie opvragen; bij toepassen van grond geldt een meldplicht. Voor particulieren met een kleine moestuin is dit zelden nodig, tenzij het perceel dicht bij een bekende NAM- of brandweerlocatie ligt. Meer praktische tips staan in het overzicht PFAS in Nederland.

Provinciaal onderzoek 2025: pesticiden en TFA

In november 2025 maakte de provincie Drenthe bekend dat ze samen met zes andere provincies en Vewin (de koepel van waterleidingbedrijven) onderzoek liet doen naar het gebruik van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen. Hoewel het totale gebruik van pesticiden in Nederland daalt, neemt het aandeel PFAS-houdende middelen toe. Het onderzoek concludeerde dat extra bescherming van Drents grond- en drinkwater nodig is, vooral voor TFA (trifluorazijnzuur) en andere afbraakproducten; in Drenthe worden PFAS-pesticiden vooral gebruikt in de teelt van aardappelen, lelies en suikerbieten.

TFA is een ultrakorte PFAS die wordt gevormd uit landbouwbestrijdingsmiddelen, koelmiddelen en geneesmiddelen. Drenthe heeft veel landbouwgrond en een hoge grondwateropbrengst voor drinkwater (bijvoorbeeld bij Annen en Beilen). De combinatie van diffuus PFAS-pesticidengebruik en grondwateronttrekking maakt TFA-monitoring extra urgent. Het RIVM heeft in 2024 een indicatieve drinkwaterrichtwaarde voor TFA afgeleid.

De provincies bevelen aan het meetnet voor grondwater, bodem en oppervlaktewater uit te breiden met aandacht voor TFA en andere afbraakproducten. Drinkwaterbedrijf WMD (Waterleidingmaatschappij Drenthe) controleert zijn bronnen op PFAS, vond kleine hoeveelheden in twee bronnen bij Noordbargeres en verwacht PFAS in de toekomst vaker aan te treffen; het drinkwater voldoet aan de EU-norm van 100 nanogram per liter (som-PFAS van 20 stoffen).

Wat doet de Omgevingsdienst Drenthe in 2026?

De Omgevingsdienst Drenthe (OD Drenthe) werkt voor twaalf Drentse gemeenten en de provincie aan vergunningverlening, toezicht en handhaving voor bodem en water. Belangrijke onderwerpen zijn het actueel houden van de bodemkwaliteitskaart met nieuwe meetdata, toezicht op bodemonderzoek bij het opruimen van NAM-locaties, en aansluiting op het landelijke PFAS-onderzoeksprogramma van het RIVM dat tot eind 2026 doorloopt.

Concreet betekent dat: bij een NAM-installatie die wordt gesloten of opgeruimd, hoort bodemonderzoek waarin PFAS als standaardparameter is opgenomen, in bovengrond, ondergrond en bij vermoeden van mobiliteit ook in het grondwater. De resultaten worden opgenomen in het bodeminformatiesysteem van OD Drenthe.

Burgers kunnen bij OD Drenthe of hun gemeente bodeminformatie opvragen over een perceel in Drenthe. De informatie geeft inzicht in historische verontreiniging, beschikbare metingen en eventuele saneringsverplichtingen. Voor meer context over rechten en plichten van omwonenden, zie het overzicht PFAS-regelgeving in Nederland.

Drinkwater in Drenthe: nog steeds binnen de norm

De Drentse drinkwatervoorziening leunt volledig op grondwater uit diepere pakketten. WMD heeft twaalf productielocaties, waaronder Annen, Assen, Beilen, Valtherbos en Noordbargeres; De Punt is een winning van Waterbedrijf Groningen. Door de relatief diepe winning en de natuurlijke filtering door zandlagen blijft de PFAS-concentratie in het grondwater laag, ruim onder de EU-drinkwaternorm.

Toch is er reden tot waakzaamheid. De ondiepe grondwaterlagen (tot 30 meter) laten op enkele plaatsen wel hogere PFAS-waarden zien, vooral nabij oefenterreinen en bedrijventerreinen. Mocht in de toekomst de winning verder verdiepen of zich verplaatsen, dan kan diepere PFAS-migratie alsnog een probleem worden. WMD investeert daarom samen met Vewin in onderzoek naar PFAS-verwijdering met actieve kool en omgekeerde osmose.

Voor consumenten geldt: kraanwater in Drenthe is op dit moment veilig binnen de geldende normen. Filteren is meestal niet nodig. Wie tot een specifieke risicogroep behoort (zwangeren, jonge kinderen, mensen met een hoge PFAS-blootstelling via voeding of werk) kan zich wenden tot de eigen huisarts of het overzicht raadplegen op het RIVM-vraag-en-antwoord.

Verdachte locatie? Zo doet u zelf onderzoek

Voor inwoners van Drenthe die in de buurt van een voormalige NAM-locatie, oefenterrein of bedrijventerrein wonen en zich zorgen maken over PFAS, zijn er enkele praktische stappen. Stap 1: bekijk de bodemkwaliteitskaart van OD Drenthe (via de KaartViewer) om de zone-indeling van uw perceel te zien. Stap 2: vraag bij de gemeente of OD Drenthe een bodeminformatie-uittreksel op. Stap 3: laat eventueel een onafhankelijk bodemonderzoek doen door een SIKB-gecertificeerd bureau (een verkennend onderzoek met PFAS-analyse kost doorgaans enkele honderden tot ruim duizend euro).

Voor moestuingebruik geldt het advies van het RIVM en de Wageningen Universiteit om bij twijfel hoge bladgroenten (sla, andijvie, spinazie) te wassen en te wisselen met andere groenten. Voor eieren van eigen kippen op grond vlak bij een voormalige NAM-locatie of oefenterrein is een bodemtest aan te raden, omdat kippen via worm- en bodemconsumptie sterk bioaccumuleren.

Heeft u concrete aanwijzingen voor PFAS-verontreiniging of een actieve bron in uw omgeving (bijvoorbeeld witte schuimresten, dode vegetatie boven leidingen, of een onverklaard zoute smaak in slootwater)? Maak dan een melding via het meldformulier. Meldingen helpen bij het opbouwen van een burgerwaarneming-database die complementair is aan officiele meetnetten.