Waarom heet PFAS 'forever chemicals'?

PFAS worden in de volksmond en in de media vaak 'forever chemicals' genoemd. Die bijnaam is niet overdreven: PFAS-stoffen breken niet of nauwelijks af in het milieu. Eenmaal geproduceerd en losgelaten in de wereld, blijven ze daar vrijwel voor altijd. Dit artikel legt uit waarom dat zo is, wat het RIVM in 2026 over de afbraak weet en welke nieuwe technieken PFAS toch kunnen vernietigen.

De term 'forever chemicals' werd in januari 2018 gemunt door Joseph Allen van de Harvard T.H. Chan School of Public Health in een opiniestuk in The Washington Post, en is sindsdien overgenomen door media en instanties wereldwijd. De achtergrond is simpel: van geen enkele andere groep industriele chemicalien is bekend dat ze zo extreem persistent zijn. In 2026 lopen meerdere onderzoeksprogramma's om die persistentie te doorbreken, met wisselend succes.

De koolstof-fluorbinding: de sterkste in de scheikunde

De reden dat PFAS zo persistent zijn, zit in hun chemische structuur. PFAS bestaan uit koolstofketens waaraan fluoratomen zijn gebonden. De koolstof-fluorbinding (C-F binding) is een van de sterkste covalente bindingen die er bestaan, met een bindingsenergie van ongeveer 485 kilojoule per mol.

Ter vergelijking: de koolstof-waterstofbinding die in de meeste organische stoffen voorkomt, heeft een bindingsenergie van circa 410 kJ/mol. Die extra stabiliteit maakt het verschil: waar natuurlijke micro-organismen koolstof-waterstofbindingen kunnen verbreken en zo organische stoffen afbreken, lukt dat niet met de koolstof-fluorbinding in PFAS.

Bovendien beschermen de fluoratomen de koolstofketen als een soort schild. Fluor is het meest elektronegatieve element uit het periodiek systeem, waardoor de elektronen rond de koolstofketen extreem stevig vastzitten. Dat maakt PFAS niet alleen stabiel, maar ook hydrofoob (waterafstotend) en oleofoob (vetafstotend), eigenschappen die ze juist zo bruikbaar maken in pannen, kleding en blusschuim.

Waarom breken PFAS niet af?

In de natuur worden de meeste verontreinigingen uiteindelijk afgebroken door een combinatie van:

• Micro-organismen (bacterien, schimmels) die stoffen als energiebron gebruiken
• Zonlicht (UV-straling) dat chemische bindingen kan verbreken
• Oxidatie door zuurstof of andere reactieve stoffen
• Hydrolyse door water

PFAS zijn bestand tegen al deze processen. De volledige fluorering van de koolstofketen maakt de moleculen chemisch inert. Er zijn geen bekende bacterien die PFAS volledig als energiebron kunnen gebruiken. UV-licht breekt de binding niet onder normale omstandigheden. Water en zuurstof tasten PFAS niet aan.

Dit is precies de eigenschap die PFAS zo bruikbaar maakt in industriele toepassingen: ze zijn bestand tegen hitte, water, vet en chemicalien. Maar het is ook de eigenschap die ze tot een milieuprobleem maakt. Het RIVM-onderzoeksprogramma 2023-2026 spreekt expliciet uit dat PFAS "vele jaren in de leefomgeving aanwezig zullen blijven" en dat blootstellingsreductie daarom de enige effectieve aanpak is.

Hoe lang blijft PFAS in het milieu?

Schattingen over de levensduur van PFAS in het milieu lopen uiteen, maar wetenschappers spreken over honderden tot duizenden jaren. Voor sommige PFAS-verbindingen, waaronder PFOS en PFOA, is er simpelweg geen meetbaar natuurlijk afbraakproces vastgesteld.

Dat betekent dat alle PFAS die sinds de jaren vijftig zijn geproduceerd en in het milieu zijn terechtgekomen, er in principe nog steeds zijn. Ze verspreiden zich via water en lucht en accumuleren in de bodem, in sedimenten en in levende organismen. Onderzoek van Stockholm University (2022) toont aan dat de regenwaterconcentraties van PFAS wereldwijd de Amerikaanse drinkwateradvieswaarden van de EPA overschrijden, ook op de Zuidpool en op het Tibetaans plateau.

De cyclus is bovendien zelfversterkend. PFAS uit oppervlaktewater verdampt deels via zee-spray, komt in wolken terecht en regent elders weer uit. Daarmee verspreidt elke kilogram die ooit is uitgestoten zich over een steeds groter gebied, terwijl de totale hoeveelheid in het milieu constant toeneemt. Dat noemen wetenschappers het 'planetary boundary'-probleem: PFAS-vervuiling heeft een grens overschreden die niet meer ongedaan kan worden gemaakt.

PFAS in het menselijk lichaam

Ook in het menselijk lichaam verdwijnt PFAS langzaam. De halfwaardetijd, de tijd die het lichaam nodig heeft om de helft van de stof af te voeren, verschilt per PFAS-soort:

• PFOS: gemiddeld 5 jaar
• PFOA: gemiddeld 3,5 jaar
• PFHxS: gemiddeld 8 jaar
• PFNA: gemiddeld 4 jaar
• GenX (HFPO-DA): dagen tot weken (wordt sneller uitgescheiden, maar is even persistent in het milieu)

Het RIVM heeft in een grootschalig bloedonderzoek aangetoond dat vrijwel alle Nederlanders meetbare hoeveelheden PFAS in hun bloed hebben. In 2026 publiceert het RIVM een vervolgmeting met bloedmonsters uit 2025, waarmee zichtbaar wordt of de gemiddelde concentraties dalen sinds het EU-verbod op PFOS (2008) en PFOA (2020).

Kan PFAS worden vernietigd? Stand van zaken 2026

Er wordt wereldwijd onderzoek gedaan naar methoden om PFAS te vernietigen. In 2025 en 2026 zijn enkele technieken uit het laboratorium opgeschaald naar pilot-installaties:

• Verbranding bij extreme temperaturen (boven 1.100 graden Celsius) kan de C-F binding verbreken, maar onderzoek van de US EPA in 2024-2025 toonde aan dat onvolledige verbranding nieuwe, kleinere PFAS-fragmenten kan vormen. Strikte temperatuur- en verblijftijdcondities zijn essentieel.
• Superkritische wateroxidatie (SCWO) combineert hoge druk (boven 221 bar) en temperatuur (boven 374 graden) om PFAS te ontleden. Een demonstratie van de Amerikaanse luchtmacht op Peterson Space Force Base (Colorado), gepubliceerd in 2025, haalde voor de doel-PFAS in geconcentreerd bluswaterafval een destructie van 99,7% en een verwijdering van meer dan 99,9%.
• Electrochemische oxidatie gebruikt elektrische stroom om PFAS af te breken. De techniek wordt in pilotinstallaties beproefd, maar opschaling naar grote volumes is nog kostbaar.
• Fotokatalyse met UV-licht en speciale katalysatoren kan sommige korte-keten PFAS afbreken. Universitair onderzoek richt zich op verbeterde katalysatoren.

Geen van deze technieken is op dit moment breed beschikbaar of betaalbaar genoeg om de miljoenen tonnen PFAS-verontreiniging in het milieu aan te pakken. De huidige aanpak richt zich daarom vooral op het beperken van nieuwe uitstoot en het isoleren van bestaande verontreiniging.

Bestaan er bacterien die PFAS afbreken?

Een veelbelovende ontwikkeling is de ontdekking van micro-organismen die PFAS gedeeltelijk kunnen afbreken. Princeton University identificeerde in 2019 de bodembacterie Acidimicrobium A6, die onder zuurstofloze omstandigheden PFOA en PFOS deels kan defluoreren. Ook elders, waaronder in Nederland, wordt onderzocht of micro-organismen kunnen bijdragen aan de sanering van PFAS-vervuilde grond.

De resultaten zijn voorzichtig positief, maar de afbraak is langzaam (maanden tot jaren in het lab) en vooralsnog beperkt tot specifieke PFAS-verbindingen. Of bio-augmentatie (het toedienen van afbrekende bacterien) ook in echte verontreinigde bodem werkt, moet in veldproeven nog blijken.

Belangrijke nuance: ook als bacterien de C-F binding gedeeltelijk verbreken, ontstaan vaak korte-keten PFAS-tussenproducten die zelf weer persistent en mogelijk schadelijk zijn. Volledige mineralisatie naar onschuldig fluoride en CO2 is nog niet aangetoond in een natuurlijke omgeving.

Wat doet de EU om verdere ophoping te voorkomen?

De persistentie van PFAS heeft vergaande consequenties. Elke kilogram PFAS die in het milieu terechtkomt, blijft daar. De concentraties in grondwater, bodem en oppervlaktewater zullen alleen afnemen als de bron wordt gestopt en de verontreiniging wordt gesaneerd of geisoleerd.

Dit is een van de redenen waarom de EU werkt aan een breed verbod op PFAS. Op 2 maart 2026 heeft het ECHA-comite voor risicobeoordeling (RAC) zijn definitieve advies vastgesteld, dat een EU-brede beperking steunt. Het comite voor sociaaleconomische analyse (SEAC) heeft op 10 maart een conceptadvies vastgesteld dat van 26 maart tot 25 mei 2026 in publieke consultatie lag.

De ECHA-tijdlijn voorziet dat beide adviezen eind 2026 worden afgerond. Daarna heeft de Europese Commissie drie maanden om een ontwerpwijziging van bijlage XVII van REACH op te stellen. De adviezen gaan uit van een beperking met tijdelijke uitzonderingen, onder meer voor halfgeleiderfabricage, bepaalde medische toepassingen en onderdelen voor hernieuwbare energie.

Wat betekent 'forever' voor de toekomst van Nederland?

Voor Nederland betekent de persistentie van PFAS dat de erfenis van decennia productie en gebruik nog generaties lang voelbaar zal zijn. Het RIVM trof PFAS aan in alle onderzochte bodemmonsters verspreid over het land, en de bekende verontreinigde locaties liggen verdeeld over voormalige industrieterreinen, brandweeroefenplaatsen, baggerstortlocaties en gebieden rond luchthavens.

Onderstaande tabel laat zien hoe lang verschillende PFAS-soorten naar verwachting in milieucompartimenten aanwezig blijven, op basis van de huidige wetenschappelijke literatuur:

Dat is de reden dat juristen, milieuorganisaties en gezondheidsinstanties unaniem pleiten voor preventie boven sanering: zodra PFAS in het milieu zit, is verwijderen technisch zeer moeilijk en economisch vaak onhaalbaar. Wil je weten waar in Nederland PFAS-verontreiniging is aangetroffen? Bekijk de interactieve PFAS-kaart of lees meer over PFAS in Nederland. Heb je informatie over een vervuilde locatie? Doe een melding en draag bij aan een compleet overzicht van PFAS-vervuiling in Nederland.