PFAS in Gelderland: van de Veluwe tot de Betuwe

Gelderland is de grootste provincie van Nederland en heeft een uitzonderlijk gevarieerd landschap: de droge zandgronden van de Veluwe, de vruchtbare kleigronden van de Betuwe, de brede rivieroevers langs Waal, Rijn en IJssel, en het coulissenlandschap van de Achterhoek. Al die variatie maakt Gelderland ook tot een provincie met uiteenlopende PFAS-risico's. Waar op de Veluwe de drinkwaterwinning centraal staat, gaat het in het rivierengebied om vervuild baggerslib en uiterwaarden. En in Arnhem en Nijmegen kwamen de afgelopen jaren meerdere voormalige kazernes en brandweerlocaties in het nieuws.

Provincie Gelderland startte eind oktober 2023 een uitgebreid veldonderzoek naar PFAS-verontreiniging op 170 mogelijke risicolocaties. De resultaten zijn in juni 2026 gepubliceerd: op 4 locaties (in Arnhem, Hedel, Epe en Terwolde) lagen de concentraties boven de norm, op 75 locaties was het grondwater verhoogd en op 20 locaties kon niet worden gemeten omdat de eigenaar geen toestemming gaf. Het onderzoek richtte zich op twee categorieën locaties: plekken waar PFAS ooit werd gebruikt in productieprocessen, en locaties waar blusschuim met PFAS-verbindingen in de grond terecht kan zijn gekomen. De uitvoering lag bij Ingenieursbureau Land en Antea, in opdracht van de provincie en de gemeenten Arnhem en Nijmegen.

De Veluwe: drinkwaterwinning onder druk

De Veluwe is van groot belang voor de drinkwatervoorziening van Gelderland en een deel van de omliggende regio. Drinkwaterbedrijf Vitens wint hier op meerdere plekken grondwater, onder andere bij Epe en Schalterberg. Omdat grondwater op de Veluwe door dikke zandlagen wordt gefilterd, is de PFAS-concentratie er van nature lager dan in oppervlaktewater. Dat geeft enige bescherming, maar is geen garantie.

Vitens monitort PFAS structureel en onderschrijft de oproep van de drinkwatorsector om PFAS volledig te verbieden in Europa. Vanaf 12 januari 2026 gelden in Nederland de nieuwe Europese drinkwaternormen: maximaal 0,1 microgram per liter voor de som van de twintig meest voorkomende PFAS-verbindingen. Sommige bestaande zuiveringsinstallaties zijn niet zonder extra maatregelen in staat die grens te halen. Actieve koolfiltratie of membraanfiltratie kan helpen, maar zet de kosten van drinkwaterproductie wel onder druk.

Vitens bouwt tegelijkertijd aan toekomstbestendige capaciteit: de nieuwe drinkwaterzuivering Fikkersdries in Driel (gemeente Overbetuwe), waarvan de bouw in december 2024 begon, moet medio 2028 operationeel zijn en tot achttien miljoen kubieke meter drinkwater per jaar leveren voor zo'n 275.000 huishoudens in Gelderland. Nieuwe winlocaties op de Veluwe zijn moeilijk te realiseren door de aanwezigheid van Natura 2000-gebieden, waardoor Vitens kiest voor innovaties elders in de provincie.

De meest urgente PFAS-risico's op de Veluwe zijn niet zozeer de diepe grondwaterwinputten zelf, maar veeleer de ondiepe waterlagen in de buurt van voormalige defensielocaties en brandweeroefenterreinen. Daar kan blusschuim uit het verleden dieper zijn weggezakt dan verwacht.

Rivierengebied en Betuwe: slib, uiterwaarden en baggerdepots

In het rivierengebied speelt PFAS een heel andere rol. Sediment dat via de Rijn, Waal en IJssel Nederland binnenkomt, bevat PFAS-verbindingen afkomstig van industriegebieden stroomopwaarts in Duitsland en Zwitserland. Dat slib zet zich af in de uiterwaarden en bezinkt in de diepe plassen die zijn ontstaan door vroegere kleiwinning en zandafgravingen.

Sommige van die diepe plassen zijn aangewezen als depotlocatie voor baggerspecie. Omdat ze in open verbinding staan met de rivier, kunnen PFAS-verbindingen zich vanuit het depot verspreiden naar het omliggende water en de bodem. Waterschap Rivierenland meet PFAS in de officieel aangewezen zwemwateren in hun beheergebied en concludeerde in 2025 dat de concentraties op alle officiële zwemlocaties onder de RIVM-risicogrens bleven. Dat is goed nieuws, maar zegt niets over de totale PFAS-belasting in de slibbige oevers zelf.

Voor boeren in de Betuwe die hun percelen bevloeien met rivierwater of gebruik maken van slootwater dat in verbinding staat met de rivier, is voorzichtigheid geboden. PFAS kan via gewassen en gras in de voedselketen terechtkomen. Het RIVM heeft daarvoor risicogrenzen voor landbouwgronden opgesteld, maar een volledige inventarisatie van de uiterwaarden in Gelderland was bij de publicatie van dit artikel nog niet afgerond.

Arnhem en Nijmegen: kazernes, industrie en stedelijke hotspots

In de stedelijke zone Arnhem-Nijmegen is de PFAS-problematiek het meest concreet in kaart gebracht. De gemeente Arnhem heeft twee bevestigde PFAS-verontreinigingslocaties: beide betreffen voormalige kazerneterreinen waar oefenblusschuim de grond in is getrokken. Eén van die gevallen speelt op een landbouwperceel dat de gemeente verhuurt; de discussie over wie de saneringskosten draagt, loopt nog.

Defensie heeft meerdere locaties in Gelderland die op de nationale PFAS-lijst staan. Het gaat om het Artillerie Schietkamp 't Harde, Infanterie Schietkamp Harskamp, Vliegbasis Deelen bij Arnhem, en Complex Groot Heidekamp. Op al deze locaties werd tussen 1980 en 2006 blusschuim gebruikt dat PFAS-verbindingen bevatte. Defensie erkent de verontreiniging en voert bodemonderzoek uit, al verloopt de communicatie over saneringsplannen en verantwoordelijkheidsverdeling met gemeenten en provincies niet altijd soepel.

Naast defensie speelt ook industrieel gebruik een rol in de Arnhem-Nijmegen-regio. Historisch zijn in diverse chemische en metaalverwerkende bedrijven PFAS-houdende procesvloeistoffen toegepast. Provincie Gelderland en de Gelderse Omgevingsdiensten (GOD) brachten in fase 1 van het provinciale onderzoek 58 categorie-3-locaties in Arnhem en Nijmegen als eerste steekproef in beeld.

De Achterhoek: relatief rustig, maar niet zonder risico

De Achterhoek heeft minder grote industriele clusters dan de Arnhem-Nijmegen-as en grenst niet direct aan de grote rivieren. Toch is de regio niet gevrijwaard van PFAS. Pesticiden met PFAS-verbindingen worden ook in de landbouw van de Achterhoek toegepast: in 2025 waren nog altijd 25 PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen toegelaten in Nederland, waaronder meerdere fungiciden die in de fruitteelt en akkerbouw worden gebruikt.

Er wordt internationaal onderzoek gedaan naar gewassen zoals hennep die bepaalde verbindingen uit de bovenste grondlaag opnemen. Of zo'n teelt PFAS-gehaltes in de bodem ook effectief verlaagt, is wetenschappelijk nog niet bewezen; voor Nederlandse akkers is het vooralsnog geen praktijkmaatregel.

Voor de Achterhoek geldt wat ook voor de rest van Gelderland buiten de bekende hotspots opgaat: veel locaties zijn nog niet individueel onderzocht. Het provinciale veldonderzoek concentreerde zich in eerste instantie op de meest risicovolle categorieën; de provincie werkt nu aan een nieuw PFAS-programma voor 2026-2030.

Overzicht: PFAS-aandachtsgebieden in Gelderland

Wat kun jij als inwoner van Gelderland doen?

De provincie Gelderland is bevoegd gezag voor de bodem en publiceert de resultaten van het veldonderzoek via de provinciale website. Als je wilt weten of een specifieke locatie in jouw buurt onderzocht is, kun je het bodeminformatiesysteem van je gemeente of de Gelderse Omgevingsdienst raadplegen. Bij de aankoop van een woning op of nabij een voormalig industriegebied, kazerneterrein of historische brandweerlocatie is een bodemonderzoeksrapport aan te raden.

Voor drinkwater geldt dat Vitens het water continu meet en je op de website per postcodegebied de actuele waterkwaliteit kunt opvragen. Je hoeft geen apart filter te kopen zolang het drinkwater aan de wettelijke normen voldoet, maar Vitens investeert zelf in betere zuiveringen om ook op langere termijn aan de strengere Europese grenswaarden te blijven voldoen.

In de moestuin is het zinvol om te controleren of je perceel historisch is bevloeid met rivierwater of grenst aan een bekende verontreinigde locatie. Diepe gewassen zoals wortels en pastinaken nemen PFAS makkelijker op dan bovengrondse gewassen. Het RIVM heeft adviezen gepubliceerd over veilig tuinieren in gebieden waar PFAS-vervuiling mogelijk is; die zijn gratis te raadplegen via rivm.nl.

Wie een signalering wil doen of twijfelt over een verdachte locatie in de eigen gemeente, kan contact opnemen met de Gelderse Omgevingsdiensten. Het provinciale onderzoek is een actief lopend proces en iedere aanvullende melding kan helpen om het beeld completer te maken.