PFAS in Utrecht en het Groene Hart: regionale stand van zaken

Een provincie waar PFAS van alle kanten komt

De provincie Utrecht staat misschien niet meteen op de lijst als je denkt aan PFAS-hotspots, maar wie de onderzoeksresultaten van de afgelopen jaren bekijkt, ziet een ander verhaal. PFAS is er niet van één bron of één incident: het sijpelt binnen via regenwater, via de rivieren waaruit drinkwater wordt gewonnen, via decennialang gebruik van blusschuim op militaire bases en via pesticiden die in de akkers zijn geraakt. Dit artikel brengt de regionale situatie in kaart, van de drinkwaterwinning langs de Lek tot het veenweidegebied van het Groene Hart.

PFAS in regenwater: overal in de provincie aangetroffen

In het voorjaar van 2026 maakten de resultaten van een provinciaal regenwater-onderzoek indruk. Op alle veertien meetlocaties in de provincie Utrecht werd PFAS aangetroffen. Twee stoffen, PFBA en TFA, doken op vrijwel iedere locatie op. Dat zijn kortketenverbindingen die moeilijk te filteren zijn en die zich relatief snel door de bodem naar het grondwater verplaatsen.

Wat dit onderzoek laat zien, is iets wat wetenschappers al langer vermoeden: atmosferische depositie, ofwel neerval vanuit de lucht, is een van de belangrijkste manieren waarop PFAS zich over het landelijk gebied verspreidt. De stofdeeltjes waaien mee met wind, binden aan fijnstof en komen uiteindelijk naar beneden met regen. Directe industriebronnen hoeven daarvoor niet in de buurt te zijn.

Tegelijkertijd loopt er onderzoek naar de bijdrage van pesticiden. De provincie Utrecht is in 2025 gestart met gerichte metingen, en nieuw onderzoek in opdracht van de gezamenlijke provincies wees uit dat via landbouwbestrijdingsmiddelen jaarlijks meer dan duizend kilo PFAS in de Utrechtse bodem terechtkomt. Pesticiden op basis van PFAS worden onder andere gebruikt bij aardappelen en bolgewassen, teelten die ook in het Groene Hart en de Lopikerwaard voorkomen.

Drinkwaterwinning: Lek en Amsterdam-Rijnkanaal onder druk

Vitens en Oasen zijn de twee drinkwaterbedrijven die de inwoners van de regio van water voorzien. Vitens put voor een deel zijn water uit oeverfiltraat langs de Lek en de Rijn: rivierwater dat via de oever in de bodem infiltreert en vervolgens als grondwater wordt opgepompt. Dat is een beproefde methode, maar ze heeft een zwakke plek: PFAS in het rivierwater belandt gedeeltelijk ook in het oeverfiltraat.

In de Rijn worden al jaren meetbare PFAS-concentraties gevonden, onder andere als gevolg van lozingen stroomopwaarts in Europa, van de fabriek Chemours in Dordrecht en van diffuse bronnen langs de hele loop. Vitens past vergaande zuivering toe, maar PFAS is lastig te verwijderen met conventionele methoden. Officieel voldoet het drinkwater aan de wettelijke normen, maar "onder de norm" betekent niet "nul". Sinds januari 2026 gelden strengere Europese normen voor PFAS in drinkwater, wat de druk op de zuiveringsinstallaties verder vergroot.

Bij Nieuwersluis, langs het Amsterdam-Rijnkanaal, staat een waterinnamepunt van Waternet dat extra kwetsbaar is. Scheepvaart en rwzi-lozingen zijn er de voornaamste risicofactoren voor microverontreinigingen, waaronder PFAS. Rijkswaterstaat heeft al maatregelen in kaart gebracht om dit innamepunt beter te beschermen, maar de uitvoering vraagt om tijd en middelen.

Oasen, actief in het Groene Hart, signaleert in zijn jaarverslag over 2025 dat de drinkwatervoorziening op dit moment nog op orde is, maar dat de opgave voor de komende jaren zwaarder wordt. Klimaatverandering, bevolkingsgroei en vervuiling door PFAS en medicijnresten maken het steeds moeilijker om schoon bronwater te vinden. Zonder uitbreiding van de winningscapaciteit voorziet Oasen na 2030 een mogelijk tekort.

Vliegbasis Soesterberg: militair erfgoed met een giftige staart

De voormalige vliegbasis Soesterberg is een van de meest concrete PFAS-locaties in de provincie. Jarenlang werden er brandoefeningens gehouden met blusschuim dat PFOS en andere PFAS-stoffen bevatte. De grond en het grondwater bij de voormalige brandweerkazerne en de brandoefenlocatie zijn sindsdien zwaar verontreinigd.

Uit bodemonderzoek blijkt dat de PFAS-verontreiniging in het grondwater zich inmiddels tot zo'n zeshonderd meter in noordwestelijke richting heeft verspreid, tot tientallen meters diep. Dat raakt aan het Park Vliegbasis Soesterberg, dat inmiddels deels is heringericht als natuur- en recreatiegebied.

De provincie Utrecht heeft de sanering ter hand genomen. Eind 2023 werd afgesproken dat het Rijk het grootste deel van de geraamde 23,5 miljoen euro betaalt, omdat het een voormalige defensielocatie betreft. Aanvullend bodemonderzoek in 2024 en 2025 liet echter veel hogere PFAS-gehalten zien dan verwacht, mede door de sterk wisselende grondwaterstanden van de natte jaren 2023 en 2024. Eind 2025 meldde de provincie dat de sanering daardoor 6 tot 22 miljoen euro duurder uitvalt; over de definitieve aanpak en de financiering wordt in het voorjaar van 2026 besloten. Ook bij de voormalige tankopslag is PFAS aangetroffen.

Het Groene Hart: veenweide, landbouw en water als driehoek van risico

Het Groene Hart is een van de grootste aaneengesloten veenweidegebieden van Nederland. Het ligt in het hart van de Randstad en wordt omsloten door Utrecht, Amsterdam en Den Haag. De bodem bestaat grotendeels uit veen, een materiaal dat PFAS goed vasthoudt, maar ook langzaam afgeeft aan het grondwater wanneer de waterstand daalt, wat in droge zomers steeds vaker voorkomt.

In het Groene Hart zijn geen grote industriele PFAS-bronnen. De aanvoer verloopt diffuus: via regenwater, via inlaatwater uit omliggende rivieren en via het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op grasland en akkers. Waterschappen als Rivierenland en het Hoogheemraadschap van Rijnland meten PFAS in het oppervlaktewater en grondwater van hun beheersgebieden. De resultaten tonen dat PFAS breed aanwezig is, maar dat de gehalten in het zwemwater op de meeste locaties onder de RIVM-advieswaarde blijven.

Toch zijn er zorgen. Grondwater met PFAS stroomt langzaam door het veen en kan decennialang in de bodem blijven. Onderzoek van de provincie Utrecht voorspelt een verdere toename van PFAS in dieper grondwater in de komende jaren, als gevolg van de depositie die al heeft plaatsgevonden. Dat heeft gevolgen voor drinkwaterwinning, maar ook voor de landbouw die van grondwater afhankelijk is voor beregening van gewassen.

Overzicht: gebieden en risico's in de regio

Wat je als inwoner kunt doen

Voor de meeste mensen in de regio geldt dat het drinkwater veilig is om te drinken. Het voldoet aan de wettelijke normen, ook de strengere Europese normen die in 2026 van kracht zijn geworden. Maar er zijn situaties waar je als inwoner van de regio extra alert kunt zijn.

Heb je een moestuin in de buurt van de voormalige vliegbasis of langs oevers van de Lek of het Amsterdam-Rijnkanaal? Dan is het verstandig om bodemonderzoek te laten doen voordat je groenten oogst die direct op of in de grond groeien. Bladgroenten, wortels en aardbeien nemen PFAS relatief makkelijk op uit de bodem. De gemeente Utrecht heeft een bodemkwaliteitskaart beschikbaar die je kunt raadplegen voor bebouwde percelen.

Drink je water uit een eigen put of bron op het platteland in het Groene Hart? Dan is periodiek laten testen verstandig, zeker nu de verwachting is dat PFAS-gehalten in dieper grondwater de komende jaren verder oplopen. Waterschappen bieden soms gratis meetmomenten aan, en de provincie Utrecht heeft het grondwatermonitoringnetwerk onlangs uitgebreid.

Gaat je kind spelen in de buurt van Park Vliegbasis Soesterberg? Het openbare parkgedeelte is toegankelijk en de meetwaarden in de bovenste bodemlaag worden gemonitord, maar het is verstandig om kinderen niet te laten graven in de buurt van de voormalige basisinfrastructuur totdat de sanering is afgerond.

En heb je zelf grond te verzetten bij een bouw- of renovatieproject? Binnen de gemeente Utrecht, maar ook in een groot deel van de provincie, gelden specifieke regels voor grondverzet vanwege PFAS. De bodemkwaliteitskaart en de gemeentelijke milieudienst helpen je bepalen wat je met vrijkomende grond mag doen.

Grondwater: de traagste en meest onderschatte route

Wat PFAS zo lastig maakt in een regio als Utrecht en het Groene Hart, is de tijdschaal. PFAS dat vandaag via regen of pesticiden in de bodem terechtkomt, bereikt het diepe grondwater pas over tien, soms twintig jaar. De verontreiniging die meetbaar is in grondwater nu, is deels het gevolg van gebruik dat tientallen jaren geleden plaatsvond.

De provincie Utrecht verwacht in haar rapportage over grondwaterkwaliteit een verdere toename van PFAS in dieper grondwater in de komende jaren. Dat vraagt om vooruitdenken: drinkwaterbedrijven moeten nu al investeren in zuiveringscapaciteit die over tien jaar nodig is. Oasen wil de komende vijf jaar gemiddeld 85 miljoen euro per jaar investeren, fors meer dan voorheen, om die uitdaging het hoofd te bieden.

De provincie Utrecht steunt als lid van het Interprovinciaal Overleg een totaalverbod op PFAS in producten en processen. Dat is de enige structurele oplossing: zolang nieuwe PFAS de bodem in gaat, wordt het probleem in het grondwater alleen maar groter. Tot dat verbod er is, blijft meten, monitoren en zuiveren het antwoord.