PFAS en kanker: wat zegt het wetenschappelijk onderzoek?

De vraag of PFAS kanker veroorzaakt, kreeg in 2025 een nieuw, belangrijk antwoord. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) van de Wereldgezondheidsorganisatie publiceerde in februari 2025 de definitieve evaluatie: PFOA is kankerverwekkend voor mensen (groep 1) en PFOS is mogelijk kankerverwekkend (groep 2B). Dat is de hoogste classificatie die deze beide stoffen ooit kregen.

Voor Nederland is dat geen abstract bericht. Rond Chemours in Dordrecht en in de Westerschelderegio zijn vele duizenden mensen jarenlang blootgesteld aan PFOA en GenX. Het RIVM start in 2026 een groot gezondheidsonderzoek, dat eind 2027 klaar moet zijn, om te kijken of er rond deze locaties méér ziekte voorkomt dan elders. Dit artikel zet de stand van de wetenschap in 2025-2026 op een rij: welke kankersoorten zijn aangetoond, hoe sterk is het bewijs, en wat betekent dit voor mensen die in een PFAS-hotspot wonen.

Wat de IARC in 2025 over PFOA en PFOS concludeerde

De IARC is het kankeragentschap van de WHO en de meest gezaghebbende internationale instantie die stoffen indeelt op basis van bewezen kankerverwekkendheid. In november 2023 kwam een werkgroep van 30 onafhankelijke experts uit 11 landen bijeen in Lyon. De volledige beoordeling verscheen als IARC Monograph Volume 135 in februari 2025.

PFOA (perfluoroctaanzuur) werd ingedeeld in groep 1: kankerverwekkend voor de mens. Daarvoor zat de stof sinds 2017 in groep 2B. De opwaardering kwam tot stand op basis van voldoende bewijs voor kanker bij proefdieren en sterk mechanistisch bewijs in mensen. Bij mensen vond de werkgroep beperkt epidemiologisch bewijs voor teelbalkanker en nierkanker.

PFOS (perfluoroctaansulfonaat) werd ingedeeld in groep 2B: mogelijk kankerverwekkend voor de mens. Voor PFOS oordeelde de werkgroep dat het epidemiologische bewijs in mensen onvoldoende is, maar er was wel sterk mechanistisch bewijs dat PFOS belangrijke kenmerken van een kankerverwekker vertoont, ook bij blootgestelde mensen.

Belangrijk om te weten: een groep 1-classificatie zegt iets over de gevarenidentificatie, niet over hoeveel kanker een specifieke dosis veroorzaakt. PFOA staat nu in dezelfde categorie als bijvoorbeeld asbest en tabaksrook, maar dat zegt niets over de relatieve sterkte van het effect.

Welke kankersoorten zijn aan PFAS gekoppeld?

Niet elke kankersoort is even goed onderzocht in relatie tot PFAS. De Amerikaanse National Cancer Institute en de National Academies of Sciences, Engineering and Medicine (NASEM) concludeerden in een rapport uit 2022 dat er voldoende oorzakelijk bewijs is voor een verband tussen PFAS-blootstelling en nierkanker, en aanwijzend bewijs voor borstkanker en teelbalkanker.

Een meta-analyse uit 2023 in het tijdschrift La Medicina del Lavoro bundelde de beschikbare studies en vond een verhoogd risico op nierkanker bij PFAS-blootgestelde personen (relatief risico 1,18) en bij hoge blootstelling een tweemaal verhoogd risico op teelbalkanker (RR 2,22).

Een overzichtsstudie van Bartell en Vieira uit 2021 keek specifiek naar PFOA in serum: per stijging van 10 nanogram per milliliter (ng/ml) in het bloed nam het risico op nierkanker gemiddeld met 16 procent toe. Voor teelbalkanker was de gemiddelde stijging 3 procent per 10 ng/ml. Een meta-analyse in Frontiers in Oncology uit 2025 bevestigde het verband tussen serum-PFOA en nierkanker.

Hoe veroorzaakt PFAS waarschijnlijk kanker?

De IARC noemt tien zogeheten key characteristics of carcinogens: kenmerken die bij vrijwel alle kankerverwekkende stoffen voorkomen. Voor PFOA en PFOS werd sterk mechanistisch bewijs gevonden voor meerdere van deze kenmerken bij blootgestelde mensen.

De belangrijkste werkingsmechanismen die uit cel- en dieronderzoek naar voren komen, zijn:

• Verstoring van het immuunsysteem: PFOA en PFOS verminderen de afweerrespons, wat kankercellen meer ruimte geeft
• Hormoonverstoring: PFAS gedragen zich als endocriene verstoorders en grijpen in op oestrogeen- en androgeenreceptoren
• Oxidatieve stress: door vrije radicalen ontstaan DNA-schade en chronische ontsteking
• Activering van PPAR-alfa: een receptor in de lever die bij verstoring leverkanker bevordert in proefdieren
• Veranderde celproliferatie: PFAS stimuleren ongecontroleerde celdeling, vooral in nier- en lever-weefsel

Het mechanistische bewijs was voor de IARC de doorslaggevende factor voor de opwaardering van PFOA naar groep 1, bij gebrek aan dwingend epidemiologisch bewijs in mensen. Dat is ook het punt van kritiek: in een commentaar in Regulatory Toxicology and Pharmacology uit 2024 stellen Boffetta en collega's dat de IARC-werkgroep het bewijs heeft overschat en de key characteristics te veel als checklist heeft gebruikt.

Wat is er bekend over Nederlandse hotspots?

Nederland kent een aantal locaties waar omwonenden langdurig hogere PFAS-blootstelling hebben gehad. De meest onderzochte zijn Chemours/DuPont in Dordrecht en de Westerscheldemonding in Zeeland (zie ook ons overzicht van PFAS in de Westerschelde).

Een eerder onderzoek van de GGD (Dienst Gezondheid & Jeugd Zuid-Holland Zuid) met IKNL uit 2016 keek naar nieuwe kankerdiagnoses in postcodegebieden rond Chemours over de periode 1989-2013. In die analyse werd geen verhoogd aantal kankergevallen vastgesteld vergeleken met landelijke cijfers. Het onderzoek had echter beperkingen: het bestreek niet alle PFAS-soorten, gebruikte alleen postcodegebieden (niet werkelijke blootstellingsmaten) en nam de lange latentietijd van kanker beperkt mee.

In 2023 startte het RIVM een nieuw, breder PFAS-onderzoeksprogramma dat tot eind 2026 loopt. Daarnaast begint in 2026 een gezondheidsonderzoek rond Chemours en de Westerschelde, waarin het RIVM nagaat hoe vaak aan PFAS gerelateerde aandoeningen daar voorkomen vergeleken met een referentiegroep; dat onderzoek duurt twee jaar. Eerder bloedonderzoek liet zien dat sommige PFAS in het bloed van omwonenden hoger liggen dan elders in Nederland.

In oktober 2023 startte het Openbaar Ministerie bovendien, na aangifte door zo'n 2.400 omwonenden, een strafrechtelijk onderzoek naar DuPont/Chemours in verband met PFOA-uitstoot tot en met 2012. Voor omwonenden die zich aansluiten bij de massaclaim van Stichting PFAS Vrij Green Claim is een schadebedrag genoemd dat in sommige gevallen kan oplopen tot 100.000 euro per persoon.

Hoe sterk is het bewijs in mensen, en wat zijn de beperkingen?

Een eerlijke beoordeling van het bewijs vraagt nuance. Epidemiologisch onderzoek bij PFAS heeft drie hardnekkige beperkingen.

Ten eerste: bijna iedereen op aarde heeft inmiddels detecteerbare PFAS in het bloed. Het RIVM toonde in zijn eerste landelijke bloedonderzoek aan dat de gemiddelde Nederlander de gezondheidskundige grenswaarde van 6,9 ng/ml (som van vier PFAS) overschrijdt. Een onbelaste controlegroep is daardoor schaars.

Ten tweede: PFAS bestaat uit meer dan 4.700 verschillende stoffen. Het meeste onderzoek richt zich op PFOA en PFOS — juist de varianten die in Europa al beperkt zijn. Over GenX, HFPO-DA, PFBA en andere kortketens is veel minder bekend. Het Europese chemicaliënagentschap ECHA werkt aan een totaalrestrictie voor de hele PFAS-groep, juist omdat per-stof beoordelingen tekortschieten.

Ten derde: kanker heeft een latentietijd van 10 tot 40 jaar. Wie in 2026 gediagnosticeerd wordt, is in de jaren tachtig en negentig blootgesteld geweest aan PFOA-niveaus die toen veel hoger waren dan nu. Studies die alleen actuele bloedwaarden meten, missen die historische piekblootstelling.

De Amerikaanse studie van Goodrich en collega's uit 2024 in het Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology verbond PFAS-niveaus in drinkwater op county-niveau aan kankerincidentiecijfers. De auteurs schatten dat 4.626 tot 6.864 kankergevallen per jaar in de VS aan PFAS in drinkwater zijn toe te schrijven — vooral nier-, teelbal-, schildklier- en mondkanker.

Wat betekent dit voor mensen die in een PFAS-gebied wonen?

Als je in een gebied woont met aangetoonde PFAS-vervuiling — Dordrecht, Sliedrecht, Papendrecht, het Westerscheldegebied, of bij een AFFF-blusschuim hotspot zoals Vliegbasis Eindhoven of Schiphol — is je belangrijkste vraag waarschijnlijk: moet ik me zorgen maken?

De NASEM-werkgroep adviseerde Amerikaanse artsen in 2022: bij PFAS-bloedwaarden boven 20 ng/ml moet bij patiënten ouder dan 45 jaar gericht naar nierkanker worden gekeken, en bij mannen ouder dan 15 jaar naar tekenen van teelbalkanker. Dit advies is niet één-op-één in Nederland overgenomen, maar de GGD Zuid-Holland-Zuid biedt omwonenden van Chemours wel specifieke gezondheidsadviezen.

Praktische stappen voor wie zich zorgen maakt:

• Controleer of je adres in een gebied met verhoogd risico ligt via de PFAS-kaart
• Vermijd consumptie van zelfgevangen vis en garnalen uit de Westerschelde en uit het water rond Chemours; het RIVM adviseert daar hooguit een enkele portie per jaar
• Eet geen zelfgeteelde groenten of eieren uit hobbyboerderijen binnen 1 km van een bekende PFAS-bron, conform RIVM-advies
• Bespreek met je huisarts of een PFAS-bloedtest voor jou zinvol is — dit wordt nog niet standaard vergoed
• Doe mee aan landelijk biomonitoringsonderzoek wanneer je gemeente daar oproep voor doet

Op onze overzichtspagina PFAS in Nederland vind je per provincie de stand van zaken. Vermoed je een nieuwe vervuilingsbron in je omgeving? Dan kun je een melding maken op de kaart.

Wat staat er de komende jaren te gebeuren?

De wetenschap rondom PFAS en kanker beweegt snel. Voor 2026-2028 zijn meerdere belangrijke trajecten te volgen.

Het RIVM publiceert in 2026 een overzicht en duiding van de wetenschappelijke kennis over gezondheidseffecten van PFAS in bloed, en voert in 2026 en 2027 het gezondheidsonderzoek rond Chemours en de Westerschelde uit. Dit omvat naast kanker ook andere aan PFAS gerelateerde aandoeningen. De eindrapportage wordt eind 2027 verwacht.

Op Europees niveau buigt ECHA zich over een universele PFAS-restrictie die in 2026-2027 in werking moet treden. De ontwerpregeling beperkt productie, gebruik en import van vrijwel alle PFAS in de EU, met uitzondering van enkele essentiële toepassingen (medische apparatuur, halfgeleiders). Dit zou de blootstelling van toekomstige generaties aanzienlijk moeten verlagen.

De EFSA hanteert sinds 2020 een tolerable weekly intake (TWI) van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht voor de som van PFOA, PFOS, PFNA en PFHxS. EFSA werkt daarnaast aan gezondheidskundige grenswaarden voor andere PFAS, zoals TFA, waarvoor de termijn in 2026 ligt.

Voor de medische praktijk bestaat in Nederland nog geen protocol om PFAS-bloedwaarden bij omwonenden in de eerste lijn te interpreteren; huisartsen verwijzen naar de GGD-richtlijnen en het RIVM-overzicht dat in 2026 verschijnt.