PFAS in Limburg: Chemelot en Sittard-Geleen

Het Chemelot-terrein in Sittard-Geleen is met ruim 800 hectare, zo'n 60 fabrieken en ruim 150 bedrijven en organisaties een van de grootste chemieclusters van Europa. Bedrijven zoals Sabic, OCI Nitrogen, Fibrant, Arlanxeo en Anqore produceren er kunststoffen, kunstmest, rubber en intermediairen. Hoewel Chemelot niet bekend staat als directe PFOA-producent zoals Chemours in Dordrecht, staan de uitstoot, de bodemkwaliteit en de invloed op het Maaswater al jaren onder vergrote aandacht van het RIVM, de provincie Limburg en omwonenden.

Volgens een rapport dat Natuur & Milieu in april 2025 publiceerde, is Chemelot na Tata Steel en de Shell-raffinaderij in Pernis de grootste veroorzaker van maatschappelijke schade door industriele uitstoot in Nederland. Dat maakt de combinatie met PFAS-vraagstukken extra relevant: Limburg krijgt circa 25 procent van zijn drinkwater uit de Maas, en grond- en oppervlaktewaterstromen rond Chemelot voeden uiteindelijk het zelfde stroomgebied. In dit artikel zetten we op een rij wat er bekend is over PFAS in deze regio, wat de recente onderzoeken laten zien en wat de gevolgen zijn voor inwoners van Sittard-Geleen, Stein, Beek en Echt-Susteren.

Wat is Chemelot en waarom is PFAS hier een aandachtspunt?

Chemelot is in 2002 ontstaan uit de afsplitsing van DSM-onderdelen en omvat tegenwoordig naast productiebedrijven ook een researchcampus en een opleidingscentrum. Het terrein ligt op de grens van Sittard-Geleen, Stein en Beek, vlak tegen de Belgische grens en op nog geen tien kilometer van Maastricht-Aachen Airport. De Ur, een zijbeek van de Maas, loopt langs het terrein. Onder het complex bevindt zich een uitgebreide ondergrondse infrastructuur van leidingen, opslagputten en historische deponieen.

PFAS staat voor poly- en perfluoralkylstoffen: een groep van meer dan 10.000 synthetische verbindingen die water, vet en vuil afstoten. In het verleden werden PFAS in Nederland grootschalig gebruikt en geproduceerd door bedrijven als Chemours (Dordrecht) en 3M (Zwijndrecht/Antwerpen). Bij Chemelot gaat het minder om primaire PFAS-productie en meer om verwerking, gebruik in processen en historische lozingen in afvalwater en grondwater. De provincie Limburg en de RUD Zuid-Limburg hebben daarom de afgelopen jaren onderzoek laten doen naar PFAS-concentraties in bodem, grondwater en oppervlaktewater rond het terrein.

Daarnaast is Chemelot een doorvoerlocatie voor stoffen die elders in de keten met PFAS in aanraking komen: brandblusschuim met PFOS werd er decennialang gebruikt op de bedrijfsbrandweer. Net als bij andere industriele clusters is dit oude fluor-houdende blusschuim een van de belangrijkste lokale bronnen van bodem- en grondwaterverontreiniging.

Welke PFAS-metingen zijn er rond Sittard-Geleen?

Een gericht en publiek beschikbaar PFAS-meetnet rond Chemelot, vergelijkbaar met dat rond Chemours in Dordrecht, ontbreekt nog. Wel zijn er metingen in deelprojecten van waterschap, Rijkswaterstaat en provincie. Landelijk geldt dat PFOS in oppervlaktewater vrijwel overal boven de Europese milieukwaliteitsnorm (jaargemiddeld 0,65 ng/l) ligt, en dat geldt ook voor de Maas en de Limburgse beken. In het bronnenonderzoek dat de Universiteit Utrecht voor de ILT deed, wordt het Chemelot-cluster genoemd als een van de gebieden met PFAS-verontreiniging.

Voor bodem geldt de landelijke achtergrondwaarde van 1,4 microgram PFOS per kilogram droge stof. Oefenterreinen van de brandweer gelden in het Limburgbrede PFAS-bodemonderzoek van de provincie als verdachte locaties die aparte aandacht vragen; de gemeente Sittard-Geleen telt tientallen locaties waar PFAS door industriele activiteiten in de bodem kan zitten. Voor delen van Sittard-Geleen, Stein en Beek wordt het gebruik van grondwater uit eigen bron ontraden. Zo lang er geen functiewijziging plaatsvindt, blijven verdachte gronden vaak ongesaneerd.

In april 2025 publiceerde het RIVM een kennisnotitie over de gecombineerde uitstoot van zeer zorgwekkende stoffen rond Chemelot. Daarin werden niet PFAS maar drie andere ZZS (benzeen, 1,3-butadieen en monovinylchloride) beoordeeld op basis van metingen bij meetpunt Vouershof in Geleen. Elk van de stoffen voldoet afzonderlijk aan de norm, maar het mengsel overschreed in 2018 tot en met 2021 en in 2023 de risicogrens. Of zo'n mengselbeoordeling ook voor PFAS in de lucht mogelijk is, hangt af van de beschikbaarheid van meetdata.

De Maas, WML en de PFAS-norm vanaf 12 januari 2026

Voor de drinkwatervoorziening in Limburg is de Maas een belangrijke bron. WML wint ongeveer 25 procent van zijn drinkwater uit de Maas en 75 procent uit grondwater. Vanaf 12 januari 2026 geldt de Europese Drinkwaterrichtlijn (EU 2020/2184) ook in Nederland: de som van twintig PFAS-verbindingen mag dan niet hoger zijn dan 0,1 microgram per liter (100 ng/l). De richtlijn kent daarnaast een alternatieve parameter van 0,5 microgram per liter voor het totaal aan PFAS; Nederland heeft in het Drinkwaterbesluit voor de som van twintig gekozen.

WML stelt op basis van metingen uit 2022 op alle winlocaties ruimschoots aan deze norm te voldoen, en op de meeste locaties ook aan de recente RIVM-advieswaarden. Het RIVM hanteert namelijk een aanvullende, strengere richtwaarde: 4,4 ng/l voor de zogeheten PEQ-som (een gewogen optelling op basis van toxiciteit). Op die strengere waarde zit Maaswater regelmatig dichtbij of erboven. WML stopt bovendien tijdelijk de inname uit de Maas wanneer er verontreinigingen in het rivierwater worden gesignaleerd, zoals in de zomer van 2025, en levert dan uitsluitend drinkwater uit grondwater.

Historische bronnen: brandblusschuim, afvalwater en oude stortplaatsen

Net als veel andere industriegebieden heeft Chemelot een lange geschiedenis met fluor-houdende stoffen. Bedrijfsbrandweren gebruikten decennialang AFFF-blusschuim met PFOS en later met kortketenige PFAS. Op oefenterreinen werd dat schuim op de grond gespoten, waardoor de stoffen in de bodem en het grondwater terechtkwamen. PFOS is in de EU sinds 2008 aan banden gelegd en valt sinds 2010 onder de POP-verordening (nu EU 2019/1021), maar in oude bodems blijft het tientallen jaren aanwezig.

Een tweede route is het afvalwater. Het centrale rioolwaterzuiveringsbedrijf op Chemelot, IAZI (Integrale Afvalwaterzuiverings Installatie), behandelt het afvalwater van zo'n 60 bedrijven. PFAS worden door conventionele biologische zuivering nauwelijks afgebroken; ze passeren de installatie en komen via het effluent in de Ur en uiteindelijk de Maas. Het Waterschap Limburg verleende de exploitant (destijds Sitech Services, nu Circle Wastewater Services) eind 2020 een veel strengere watervergunning voor zeven jaar, met afspraken over ruim zeshonderd stoffen en een gefaseerde afbouw van onder meer kwik en melamine.

Een derde mogelijke bron zijn historische stortplaatsen en deponieen op en rond het terrein uit de DSM-tijd. Zulke stortplaatsen bevatten productieafval uit de decennia waarin er nog geen registratieplicht voor PFAS gold. Oude stortplaatsen gelden landelijk als PFAS-verdachte locaties.

Gezondheidsonderzoek RIVM: wat weten we over omwonenden?

Het RIVM publiceerde in 2025 de verkenning Gezondheid en leefomgeving rond Chemelot, waarin de beschikbare gegevens over de gezondheid van omwonenden zijn geanalyseerd. Het RIVM ziet in die gegevens geen patroon van ziekten die structureel vaker voorkomen, maar benoemt als aandachtspunten de blootstelling aan mengsels van stoffen in de lucht, geluid- en geurhinder en de waterkwaliteit van de Maas, en adviseert een completer beeld van het totale mengsel aan stoffen rond het terrein.

De GGD Zuid-Limburg adviseert omwonenden binnen een straal van enkele kilometers om aandacht te houden voor advies over moestuinen, bron-water uit eigen put en zelfgevangen vis. Dat advies sluit aan bij de landelijke richtlijn van het RIVM: in vervuilde gebieden eet je beter geen vis uit oppervlaktewater, en groente uit eigen tuin in beperkte hoeveelheden. EFSA stelt sinds 2020 een tolereerbare wekelijkse inname (TWI) van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht voor de som van vier PFAS (EFSA 2020). Veel Nederlanders zitten gemiddeld al boven die TWI.

Bloedonderzoek op PFAS specifiek bij omwonenden van Chemelot is nog niet grootschalig uitgevoerd. Provinciale Staten van Limburg hebben wel om nader gezondheidsonderzoek naar de invloed van Chemelot op omwonenden en werknemers gevraagd.

Vergunningen, handhaving en de rol van Provincie Limburg

De Provincie Limburg is bevoegd gezag voor de meeste milieuvergunningen op Chemelot. Uitvoering van toezicht ligt bij de RUD Zuid-Limburg en, voor lozingen op oppervlaktewater, bij Rijkswaterstaat en het Waterschap Limburg. Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht; PFAS gelden als zeer zorgwekkende stoffen (ZZS), waarvoor een minimalisatieverplichting en een vijfjaarlijkse informatieplicht gelden. Daarnaast loopt bij ECHA de brede Europese PFAS-restrictie, en geldt vanaf 10 oktober 2026 al een verbod op PFHxA in onder meer consumententextiel.

De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) liet de Universiteit Utrecht de bronnen van PFAS in het Nederlandse oppervlaktewater in kaart brengen; dat onderzoek, gepubliceerd in 2024 en begin 2025 nader toegelicht, vond op 170 locaties verhoogde PFAS-concentraties en noemt het Chemelot-cluster als een van de verontreinigde gebieden. De ILT wil met vervolgonderzoek de verantwoordelijke bedrijven in beeld krijgen voor handhaving.

Op politiek niveau is er druk vanuit Belgie. Vlaanderen stelde Nederland, het Waterschap Limburg en de Chemelot-vergunninghouders in februari 2024 in gebreke over de lozingen op de Maas, en de Vlaamse minister van Omgeving Jo Brouns liet in april 2025 weten de uitstoot van Chemelot nauwer te willen opvolgen omdat inwoners van grensgemeenten als Lanaken en Maasmechelen beschermd moeten worden.

Wat kunnen omwonenden van Chemelot doen?

Voor inwoners van Sittard-Geleen, Stein, Beek, Born, Geleen en Urmond zijn er een paar concrete handvatten. Drinkwater uit de WML-leiding voldoet aan de Europese norm; aanvullende filtering met actieve kool of omgekeerde osmose is mogelijk maar niet medisch geadviseerd. Wie eigen grondwater (een put) gebruikt voor consumptie, doet er goed aan een PFAS-analyse te laten doen, vooral binnen 2 kilometer van het terrein.

Voor moestuinbouw geldt het algemene RIVM-advies: bladgroenten en wortels nemen relatief veel PFAS op uit de bodem. In gebieden met aangetoonde bodemverontreiniging kun je tuinieren in opgehoogde bakken met aangevoerde grond. Specifiek consumptieadvies voor zelfgevangen vis uit Geleenbeek, Ur en Julianakanaal volgt het landelijke advies om consumptie zoveel mogelijk te beperken.

Vermoedt u zichtbare verontreiniging, ongebruikelijke schuimvorming op water of geuroverlast in uw omgeving? Maak dan een melding bij de RUD Zuid-Limburg en bij ons: gebruik het meldingsformulier op deze site. Op de interactieve kaart kunt u nagaan welke meldingen en officiele meetpunten al bekend zijn rond uw woonadres. Voor meer achtergrond over normen, gezondheid en regelgeving raden we de pagina PFAS in Nederland aan, evenals het uitleg-artikel over de nieuwe PFAS-norm voor drinkwater per 2026.