PFAS-meetwaarden interpreteren: wanneer is iets te hoog?

Een getal zegt niets zonder context

Stel: je leest in een rapport dat er 4,2 ng/l PFAS in het drinkwater van jouw gemeente zit. Of dat de grond in je tuin 1,1 microgram PFOS per kilogram bevat. Of dat jouw bloedwaarde voor vier gecombineerde PFAS-stoffen op 8,3 ng/ml uitkomt. Zijn dat hoge waarden? Reden tot zorg? Of valt het eigenlijk mee?

Die vragen zijn niet te beantwoorden zonder te weten welke norm je gebruikt, voor welk medium (water, bodem of bloed), en welke stoffen worden meegeteld. PFAS-meetwaarden vergelijken met normen is daarom een vak apart. Dit artikel legt stap voor stap uit hoe je dat doet, welke normen er bestaan en wat "boven de norm" in de praktijk betekent.

Eenheden: wat betekent ng/l, ng/kg en ng/ml?

Voordat je een meetwaarde kunt beoordelen, moet je de eenheid begrijpen. PFAS wordt gemeten in sporen-concentraties die voor de meeste mensen weinig zeggen.

• ng/l (nanogram per liter): gebruikelijk voor water (drinkwater, grondwater, oppervlaktewater). Een nanogram is een miljardste gram. 100 ng/l betekent dus dat er in elke liter water 0,0000001 gram PFAS zit.
• ng/kg of µg/kg (nanogram of microgram per kilogram droge stof): gebruikelijk voor bodem en sediment. Let op: 1 µg/kg = 1.000 ng/kg. Bodemwaarden worden vaak in µg/kg uitgedrukt, terwijl normen soms ook in ng/kg staan.
• ng/ml of µg/l (nanogram per milliliter): gebruikelijk voor bloed (serum of plasma). Omdat bloed een vloeistof is, is ng/ml vergelijkbaar met µg/l.

Eenheden door elkaar halen is een veelgemaakte fout. Controleer altijd of de meetwaarde en de norm in dezelfde eenheid staan voordat je ze vergelijkt.

Normen voor drinkwater

Drinkwater is het medium waarvoor de normen op dit moment het duidelijkst zijn vastgelegd. In Nederland gelden per januari 2026 twee parameters die voortkomen uit de herziene Europese Drinkwaterrichtlijn.

De eerste is de somnorm voor 20 PFAS-stoffen: de concentraties van 20 specifieke PFAS-verbindingen worden bij elkaar opgeteld. Die som mag niet hoger zijn dan 100 ng/l (gelijk aan 0,1 µg/l). De tweede is een totaal-PFAS-norm van 500 ng/l voor de som van alle aanwezige PFAS-stoffen samen. In de praktijk is de somnorm voor de 20 stoffen de strengste en meest gehanteerde.

Voor GenX (HFPO-DA) leidde het RIVM in 2016 een indicatieve richtwaarde af van 150 ng/l in drinkwater. Sinds 2021 hanteert het RIVM voor drinkwater een strengere, gezamenlijke richtwaarde voor alle PFAS samen (zie de PEQ-methode hieronder).

Wat betekent dit in de praktijk? Het overgrote deel van het Nederlandse drinkwater voldoet aan de nieuwe Europese normen. Maar er zijn regio's, vooral in de buurt van historische PFAS-bronnen, waar drinkwaterbedrijven extra zuiveringsstappen hebben genomen of moeten nemen om binnen de grenswaarden te blijven.

Normen voor bodem en grondwater

Bodemverontreiniging met PFAS wordt beoordeeld aan de hand van meerdere toetsingswaarden, afhankelijk van het doel. Je kijkt of de bodem geschikt is voor een bepaald gebruik (wonen, industrie, natuur) of je beoordeelt of sanering nodig is.

Het RIVM heeft indicatieve niveaus voor ernstige verontreiniging (INEV) vastgesteld voor PFOS, PFOA en GenX. Dit zijn de drempelwaarden waarboven saneringsplichtige situaties kunnen ontstaan. Waarden daarboven vragen om nader onderzoek en mogelijk actie van het bevoegd gezag.

Daarnaast zijn er achtergrondwaarden: de concentraties die in de Nederlandse bodem "van nature" voorkomen door verspreide historische verontreiniging. Het RIVM stelde die achtergrondwaarden in 2020 vast op 1,4 µg/kg droge stof voor PFOS en 1,9 µg/kg droge stof voor PFOA. Grond die onder de achtergrondwaarde blijft, mag in principe overal worden hergebruikt.

Naast de wettelijke drinkwaternormen werkt het RIVM met de PEQ-methode (PFOA-equivalenten): individuele PFAS-stoffen worden via zogenoemde relatieve potentiefactoren (RPF) omgerekend naar PFOA-equivalenten. Op die manier tel je appels niet bij peren op, maar weeg je elke stof naar zijn relatieve schadelijkheid. De richtwaarde die het RIVM in 2021 op basis van de EFSA-grenswaarde afleidde, bedraagt 4,4 ng PFOA-equivalenten per liter drinkwater. Die richtwaarde is strenger dan de Europese somnorm en geldt als advies, niet als wettelijke eis; voor grondwater en oppervlaktewater heeft het RIVM afzonderlijke risicogrenzen afgeleid.

Normen voor bloed

Bloedonderzoek naar PFAS geeft de meest directe informatie over je persoonlijke blootstelling. De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA heeft in 2020 een tolerable weekly intake (TWI) vastgesteld van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week. Die geldt voor de som van vier stoffen: PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS.

Dat weekgetal kun je vertalen naar een bloedserumwaarde. Het RIVM hanteert een gezondheidskundige grenswaarde van 6,9 ng/ml in bloedserum voor de gecombineerde concentratie van deze vier PFAS-stoffen. Wie onder die grens blijft, zit naar huidige inzichten in het veilige bereik.

De realiteit in Nederland is zorgwekkend: uit het eerste landelijke RIVM-bloedonderzoek (gepubliceerd in juli 2025, op basis van bijna 1.500 bloedmonsters uit 2016 en 2017) bleek dat bijna alle Nederlanders een serumwaarde hebben die boven de 6,9 ng/ml uitkomt. Bij de helft van de volwassenen is de waarde vijf keer zo hoog als de grens. Bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd is de mediaanwaarde drie keer de grens, bij kinderen twee keer. Dit is geen reden voor directe paniek, maar het laat zien dat chronische blootstelling via voedsel, drinkwater en producten breed verspreid is in de bevolking.

Bloedwaarden zeggen ook iets over het verleden: PFAS blijft lang in het lichaam (de halfwaardetijd van PFOS in bloed bedraagt meerdere jaren). Een hoge bloedwaarde nu weerspiegelt blootstelling over een langere periode, niet alleen van gisteren.

Overzicht: de belangrijkste normen op een rij

Wat "boven de norm" in de praktijk betekent

Een meetwaarde boven een norm betekent niet automatisch dat je ziek wordt of dat er directe actie nodig is. De betekenis hangt sterk af van welke norm is overschreden en in welk medium.

Drinkwater boven de norm verplicht het drinkwaterbedrijf tot actie: het bedrijf moet de bron aanpakken, extra zuivering toepassen of de bevolking informeren. Jij als consument merkt er in de meeste gevallen niets van, maar het drinkwaterbedrijf draagt de plicht om te zorgen dat het water aan de normen voldoet voor het bij jou uit de kraan komt.

Bodem boven de INEV-waarde betekent dat sanering overwogen moet worden. Het bevoegd gezag (gemeente of omgevingsdienst) beoordeelt of er daadwerkelijk sprake is van onaanvaardbaar risico, afhankelijk van het gebruik van de locatie. Een braakliggend industrieterrein met verhoogde PFAS-waarden wordt anders beoordeeld dan een kinderspeeltuin of een volkstuintje.

Bloed boven de EFSA-grens wil zeggen dat je naar de huidige inzichten meer PFAS in je lichaam hebt dan de voedselveiligheidsautoriteit veilig acht op de lange termijn. Dat is een signaal om blootstelling te beperken waar dat kan, maar het is geen diagnose en geen garantie dat je gezondheidsschade ondervindt. De grenswaarde is een voorzorgsmaatregel: er zit een ruime veiligheidsmarge in verwerkt.

Veelgemaakte fouten bij het interpreteren van meetwaarden

Een paar valkuilen die regelmatig opduiken:

• Vergelijken van losse stoffen met sumnormen: als een rapport een waarde van 80 ng/l noemt voor alleen PFOS, is dat niet automatisch onder de drinkwaternorm van 100 ng/l. De somnorm telt alle 20 stoffen op; PFOS is er maar een van.
• Verwarring tussen µg/kg en ng/kg: een bodemwaarde van 1,4 µg/kg is hetzelfde als 1.400 ng/kg. Die verwisseling kan ervoor zorgen dat je denkt dat iets een factor 1.000 lager of hoger is dan het werkelijk is.
• Bloedwaarden vergelijken met drinkwaternormen: ze worden allebei in ng/l of vergelijkbare eenheden uitgedrukt, maar ze zijn niet onderling vergelijkbaar. Het gaat om verschillende media en andere blootstellingsroutes.
• Eenmalige meting als definitief oordeel: PFAS-concentraties in bodem en water kunnen variëren door seizoen, neerslag en bemonsteringsdiepte. Eén meting geeft een momentopname, geen volledig beeld.

Als je een meetrapport ontvangt, zoek je het best op welk toetsingskader is gebruikt, welke stoffen zijn meegenomen en of er een somnorm of een individuele stofnorm wordt gehanteerd. Alleen dan kun je een zinvolle vergelijking maken.