5 hardnekkige misverstanden over PFAS, ontkracht

Ze circuleren al jaren: verhalen die PFAS kleiner maken dan ze zijn, of juist op de verkeerde plek leggen. Begrijpelijk, want de wetenschap is complex en het nieuws verwarrend. Maar sommige misverstanden houden mensen van de verkeerde kant weg en zorgen dat je niet de stappen zet die er wel toe doen. Hieronder vijf hardnekkige misverstanden over PFAS, ontkracht met feiten.

Misverstand 1: "PFAS is een probleem van Chemours en Dordrecht"

"Dat speelt toch allemaal bij Chemours in de Dordtse haven? Ik woon in Friesland, dus ik heb er niets mee te maken."

Dit is begrijpelijk als je het nieuws volgt: Chemours (voorheen DuPont) in Dordrecht is inderdaad een bekende grote vervuiler die jarenlang PFOA en GenX loosde. In 2023 oordeelde de rechter dat Chemours aansprakelijk is voor de schade aan omliggende gemeenten. Maar dat maakt Dordrecht geen uitzondering op de kaart.

Wat klopt er wel: PFAS zijn via tientallen routes door heel Nederland verspreid. Brandblusschuim op vliegvelden en brandweerkazernes, industriewater, neerslag uit de lucht en gebruik van PFAS-houdende producten hebben de stoffen over het gehele land verspreid. Bodemonderzoeken van Rijkswaterstaat en provincies laten verhoogde PFAS-waarden zien in Groningen, Limburg, Noord-Holland en vrijwel alle andere provincies. Er is geen regio die gevrijwaard is.

Bovendien is Chemours niet de enige industriele bron. Militaire oefenterreinen, brandweeroefenlocaties, galvanische industrie en tientallen andere bedrijfstakken hebben jarenlang PFAS-houdende stoffen geloosd of in de bodem laten wegzakken. De kaart van PFAS-vervuiling in Nederland is geen stipje bij Dordrecht, maar een landsdekkend patroon.

Misverstand 2: "Een beetje PFAS is onschadelijk, het zit overal in sporen"

"Zulke kleine hoeveelheden kunnen toch geen kwaad? Alles zit in sporen in ons bloed."

Het argument klinkt redelijk totdat je de metingen bekijkt. RIVM-onderzoek op bijna 1.500 bloedmonsters uit 2016-2017 toonde aan dat vrijwel alle Nederlanders PFAS-waarden boven de gezondheidskundige grenswaarde hadden. Bij de helft van de volwassenen was de waarde vijf keer hoger of meer dan die grenswaarde.

Wat klopt er wel: De EFSA (Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid) heeft een gezondheidskundige grenswaarde vastgesteld voor de som van vier PFAS-typen (PFOA, PFOS, PFNA en PFHxS) van 6,9 nanogram per milliliter bloed. Ziek word je er niet onmiddellijk van, maar langdurige overschrijding verhoogt het risico op een verminderde immuunrespons, effecten op de leverfunctie, veranderd cholesterol en nadelige gevolgen voor foetale ontwikkeling. "In sporen" is in dit geval voor de meeste Nederlanders al ver over de veiligheidsgrens.

Het gaat ook niet om een enkelvoudige stof. Er zijn meer dan 6.000 verschillende PFAS-verbindingen, en de meeste zijn helemaal niet of nauwelijks onderzocht op hun effecten. Wat we weten over de vier bekendste typen is al verontrustend genoeg om voorzichtigheid te rechtvaardigen.

Misverstand 3: "Een waterfilter lost het probleem op"

"Ik gebruik gewoon een Brita-filter op mijn kraan, dan ben ik klaar."

Filters zijn niet waardeloos, maar dit misverstand wekt een gevoel van volledige veiligheid dat er niet is. PFAS kom je niet alleen via drinkwater binnen, en niet alle filters pakken alle PFAS-varianten even goed aan.

Wat klopt er wel: Goed geteste filters met actieve koolstof gecombineerd met ionenwisselaarhars kunnen de vier gereguleerde PFAS-typen voor 80 tot meer dan 90 procent uit kraanwater verwijderen. Omgekeerde osmose-systemen presteren nog beter. Maar een standaard Brita-kan met alleen actieve koolstof pakt kortketenige PFAS zoals TFA veel minder effectief aan. Bovendien: de grootste blootstellingsroute is voor de meeste mensen niet het drinkwater maar voeding. Pizzadozen, magnetronpopcornzakken, voedselverpakkingen, anti-aanbaklagen en regen- en outdoorkleding zijn even zo grote bronnen. Een waterfilter helpt, maar lost het probleem niet op.

Misverstand 4: "PFAS verdwijnt vanzelf uit het milieu en uit je lichaam"

"Als we stoppen met het gebruik ervan, lost het vanzelf op. De natuur reinigt zichzelf."

Dit is het hardnekkigste van alle vijf. Het is precies de reden dat PFAS 'forever chemicals' worden genoemd: de koolstof-fluorbinding is een van de sterkste chemische bindingen die bestaat. In de natuur zijn er vrijwel geen processen die PFAS afbreken, niet door bacterien, niet door uv-licht, niet door neerslag.

Wat klopt er wel: In het milieu accumuleren PFAS in sediment, grondwater en de voedselketen, en ze verplaatsen zich via rivieren en neerslag over grote afstanden. In je lichaam is het niet anders: er zijn geen enzymen die de binding kunnen verbreken. Eenmaal opgenomen stapelen PFAS zich op in bloed, lever en vetweefsel. De halfwaardetijd in het menselijk lichaam is gemiddeld vier tot acht jaar. Dat betekent: ook als je vandaag stopt met alle blootstelling, duurt het jaren voordat de concentratie in je bloed halveert. Stoppen met uitstoten is cruciaal, maar een reset-knop bestaat niet.

Er is wel recent onderzoek dat suggereert dat een vezelrijk dieet de uitscheiding van sommige PFAS via de gal licht kan versnellen. Dat is hoopgevend, maar niet genoeg om te spreken van een echte oplossing. Preventie weegt honderden keren zwaarder dan herstel achteraf.

Misverstand 5: "Dit speelt alleen bij mensen die vlak bij een fabriek wonen of in een risicogebied"

"Ik werk niet bij een chemisch bedrijf en woon niet in een hotspot. PFAS is voor mij niet relevant."

De logica is begrijpelijk, maar de feiten spreken hem tegen. PFAS zijn niet gebonden aan een postcode of beroep. Ze zitten in producten die je dagelijks gebruikt, in de winkel koopt en thuis op tafel zet.

Wat klopt er wel: Blootstelling aan PFAS verloopt voor de meeste mensen via een combinatie van routes:

• Voeding bereid in anti-aanbakpannen of verpakt in PFAS-behandeld papier
• Waterafstotende kleding en schoenen
• Cosmetica en haarverzorgingsproducten met PFAS-coatings
• Voedselverpakkingen van fastfood en magnetronmaaltijden
• Huishoudtextiel met vlekbestendige coatings, zoals tafelkleden en bedlinnen

De textielsector alleen al is verantwoordelijk voor bijna de helft van de PFAS-productie wereldwijd. RIVM-bloedonderzoek bevestigt dat vrijwel elke Nederlander, ongeacht woonplaats of beroep, aantoonbare PFAS-waarden in het bloed heeft. Iemand in een dorp in Zeeland of Drenthe heeft in zijn of haar bloed dus dezelfde stoffen als iemand die naast een industrieterrein woont, zij het soms in een andere concentratie.

Vanaf 2026 gelden in de EU nieuwe regels die PFAS in voedselcontactverpakkingen verbieden. Dat is een stap vooruit, maar de weg naar een PFAS-arme samenleving is lang. Je kunt al nu bewustere keuzes maken: vervang een slijtende anti-aanbakpan en waterafstotende jacks stap voor stap door PFAS-vrije alternatieven, en kies voor kartonnen of papieren verpakkingen zonder vettransparante laag bij fastfood en magnetronproducten.