PFAS in je moestuin: welke groenten nemen het meeste op?

Sla, spinazie, wortels, tomaten: je trots ze zelf op in de moestuin, en je wilt ze met een gerust hart eten. Maar wat als je grond PFAS bevat? Niet alle groenten nemen deze stoffen even goed op. Het verschil tussen een slablad en een tomaat kan groter zijn dan je denkt, en dat heeft alles te maken met hoe een plant water en voedingsstoffen transporteert.

Hoe komt PFAS in je groenten terecht?

PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zitten in de bodem en in grondwater. Planten nemen ze voornamelijk op via de wortels, waarna ze via het vaatsysteem door de plant stromen. Dat transport gaat het makkelijkst naar bladeren en stengels, omdat die veel water verdampen en daardoor voortdurend een stroom vanuit de wortels omhoog aantrekken.

Kortketenige PFAS, zoals PFBA, zijn wateroplosbaar en bewegen snel mee met dat watertransport. Ze komen daardoor relatief makkelijk in bladeren en vruchten terecht. Langketenige PFAS, zoals PFOA, blijven vaker achter in de wortel of worden minder goed getransporteerd.

Het RIVM onderzocht in 2022 in opdracht van de gemeenten Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden zo'n 1.500 monsters uit twintig moestuinen rond de Chemours-fabriek. Daarin zaten 28 soorten groenten en fruit, gemeten op PFOA, GenX en 16 andere PFAS-verbindingen. De hoogste GenX-gehalten zaten in bladgroenten, de hoogste PFOA-gehalten in wortelgewassen; alleen op een locatie binnen een kilometer van de fabriek was het advies om niet uit de tuin te eten.

Bladgroenten: de hoogste opname

Bladgroenten staan bovenaan als het gaat om PFAS-concentraties. Sla, spinazie, boerenkool en snijbiet verdampen veel water via hun bladoppervlak. Die verdamping zuigt continu vocht, en daarmee opgeloste PFAS, omhoog vanuit de wortels. Onderzoek toont aan dat sla gemiddeld significant hogere concentraties bevat dan wortelgroenten of vruchten.

Dat geldt met name voor kortketenige PFAS. In gebieden met verhoogde PFAS-waarden in de bodem of het grondwater is bladgroenten eten dan ook het meest kritische punt.

Knollen en wortelgroenten: gematigde opname

Wortels, bieten, knolselderij en aardappelen nemen PFAS op via de buitenste laag van de wortel of knol. Langketenige verbindingen concentreren zich relatief meer in de buitenste schil. Dat is goed nieuws: schillen helpt bij deze gewassen daadwerkelijk om de blootstelling te verminderen.

De binnenste delen bevatten doorgaans minder PFAS dan de schil of schors. Goed schillen (niet te dun) en daarna afspoelen onder de kraan is bij knolgewassen een zinvolle stap.

Vruchtgroenten en peulvruchten: laagste opname

Tomaten, komkommers, courgettes, paprika's, erwten en bonen nemen het minste PFAS op in het eetbare deel. De vrucht zelf is als het ware het verst verwijderd van de opname-route vanuit de bodem. PFAS moet eerst door de wortel, dan door de stengel, dan door diverse cellen en membranen, voordat het de vrucht bereikt.

Toch zijn ook vruchtgroenten niet volledig vrij van PFAS, al is de opname klein. In het gewassenonderzoek van de gemeente Reimerswaal (2023-2024, meer dan 100 gewassen uit moestuinen met licht verhoogde PFAS in de bodem) concludeerden GGD Zeeland en RIVM zelfs dat de opname vanuit de bodem verwaarloosbaar klein was en gemiddeld niet verschilde van winkelgroenten; alleen voor het complex in Kruiningen, met een andere bron van verontreiniging, bleef een advies gelden.

Aardbeien en klein fruit: let op regenwater

Aardbeien en andere laag groeiende vruchten hebben een extra risico: ze kunnen PFAS ook via hun oppervlak opnemen als ze in contact komen met verontreinigd beregeningswater of opspattend water. Dat is een andere route dan via de wortels, en die route is niet te voorkomen door alleen de bodem te behandelen.

Het RIVM waarschuwt vooral voor slootwater: in gebieden met verhoogde PFAS in het oppervlaktewater kan besproeien met slootwater de gehalten in gewassen verhogen. Het RIVM heeft daarvoor een handreiking met een voorlopige advieswaarde voor irrigatiewater. Regenwater en kraanwater kunnen volgens RIVM en omgevingsdiensten gewoon worden gebruikt.

Overzicht: relatieve PFAS-opname per gewastype

Bron: gebaseerd op het RIVM-moestuinonderzoek rond Dordrecht (2022), het gewassenonderzoek in Reimerswaal (2023-2024) en wetenschappelijke literatuur over PFAS-opname in gewassen. "Relatieve opname" is een vergelijking binnen gewastypen; absolute waarden hangen sterk af van de PFAS-concentratie in jouw specifieke bodem en grondwater.

Wat zeggen het RIVM en Wageningen?

Het RIVM benadrukt dat er op nationaal niveau geen algemeen verbod geldt om groenten uit eigen moestuin te eten. De aanbevelingen zijn regionaal en afhankelijk van de PFAS-concentraties in de bodem ter plekke. Dat klinkt geruststellend, maar het RIVM maakt ook duidelijk dat langdurige en hoge blootstelling aan PFAS gezondheidseffecten kan hebben, zoals een verminderde werking van het immuunsysteem.

GGD's adviseren in gebieden met verhoogde PFAS in de bodem om niet elke dag uitsluitend uit eigen tuin te eten en regelmatig te wisselen met groenten uit de supermarkt, zeker als je veel uit eigen tuin eet.

Het advies geldt extra sterk voor kwetsbare groepen: kinderen, zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven. Voor hen gelden lagere veiligheidsmarges.

Praktische tips om je blootstelling te beperken

• Laat je grond testen voordat je een nieuwe moestuin aanlegt of als je in een risicogebied woont (bij industrieterreinen, vliegvelden, brandweeroefenlocaties of gebieden met bekende PFAS-vervuiling). Gecertificeerde labs voeren een PFAS-bodemanalyse uit.
• Was groenten grondig onder koud stromend leidingwater. Leidingwater bevat in Nederland nauwelijks PFAS. Spoelen helpt vooral bij oppervlaktebesmetting, maar ook enigszins bij wateroplosbare PFAS die in de buitenste cellen zitten.
• Schil knolgewassen en wortels altijd. De buitenste laag bevat de hoogste concentraties PFAS. Gooi ook buitenste bladeren van kool weg.
• Gebruik geen slootwater voor besproeiing in gebieden met verhoogde PFAS in het oppervlaktewater. Gebruik liever leidingwater of regenwater.
• Besproeide bladgroenten niet van boven nat maken. Geef water bij de voet van de plant, niet over het blad. Dit beperkt de opname via het bladoppervlak.
• Teel in bakken met schone tuinaarde als jouw grond verhoogde waarden bevat. Nieuwe potgrond of tuinaarde uit de winkel bevat doorgaans geen of verwaarloosbare PFAS-concentraties.
• Wissel af met supermarktgroenten. Hoe meer je uitsluitend eet wat je zelf teelt, hoe hoger de blootstelling als jouw grond vervuild is. Variatie verlaagt het risico.
• Kies voor vruchtgroenten als je twijfelt over je bodem. Tomaten, paprika's en courgettes nemen het minste op. Sla en spinazie zijn de meest risicogevoelige keuze bij twijfel over bodemkwaliteit.

Moet je stoppen met moestuinieren?

Voor de meeste Nederlanders: nee. PFAS zitten overal in het milieu en ook winkelgroenten bevatten kleine hoeveelheden. De vraag is altijd hoeveel je binnenkrijgt in verhouding tot wat als veilig wordt beschouwd. Buiten bekende risicogebieden (rondom Chemours in Dordrecht, vliegbases, industrieterreinen) zijn de concentraties in de meeste tuinen niet zo hoog dat je direct gevaar loopt.

Wel is het slim om je bewust te zijn van welke gewassen meer opnemen dan andere, en om eenvoudige voorzorgsmaatregelen te nemen. Wassen, schillen en afwisselen kosten weinig moeite en beperken je blootstelling zinvol. Als je echt wil weten waar je staat, is een bodemtest de meest betrouwbare stap.