PFAS in de Rijn: van Lobith tot Hoek van Holland

De Rijn is met afstand de belangrijkste rivier voor de Nederlandse drinkwatervoorziening. Tussen Lobith en Hoek van Holland tappen waterbedrijven op meerdere plekken oppervlaktewater af om er drinkwater van te maken. In 2025 trok de Vereniging van Rivierwaterbedrijven (RIWA-Rijn) opnieuw aan de bel: de PFAS-belasting van de Rijn loopt structureel boven de richtwaarde voor drinkwaterbereiding uit.

Metingen van Rijkswaterstaat en RIWA laten zien dat de PFAS-concentraties in het Rijnwater structureel boven de drinkwaterrichtwaarde van het RIVM liggen. Een deel van de vervuiling komt uit Duitsland — de afvalwaterzuivering van het chemiepark Leverkusen-Bürrig is een bekende bron van PFBS — en in Nederland komt daar onder meer de lozing van Chemours bij Dordrecht bij. Dit artikel volgt de Rijn van Lobith tot Maasmond en zet de cijfers, bronnen en gevolgen op een rij.

De Rijn als hoofdader voor Nederlands drinkwater

Bij Lobith stroomt jaarlijks gemiddeld 2.200 tot 2.500 kubieke meter Rijnwater per seconde Nederland binnen. Vanaf dat punt splitst de rivier zich in Waal, Lek en Nederrijn-IJssel. Drinkwaterbedrijven Dunea, Waternet, PWN, Evides en Vitens gebruiken delen van dit water als bron. De inname-locaties Nieuwegein (Lek), Nieuwersluis (Amsterdam-Rijnkanaal) en Andijk (IJsselmeer) leveren samen drinkwater voor ongeveer 7 miljoen Nederlanders.

RIWA-Rijn, het samenwerkingsverband van rivierwaterbedrijven, monitort sinds de jaren zeventig de waterkwaliteit. In het jaarrapport over 2024, dat op 2 september 2025 verscheen, concludeerde RIWA-Rijn dat de waterkwaliteit ten opzichte van 2023 verslechterde: 75 parameters overschreden een norm of streefwaarde, tegen 65 een jaar eerder. PFAS behoort al jaren tot de belangrijkste zorgstoffen. Het RIWA-jaarrapport wijst erop dat zonder verplichte emissielimieten in lozingsvergunningen de PFAS-vracht onverminderd hoog blijft.

Voor de gemiddelde Nederlander betekent dit dat het drinkwater nog steeds veilig is — waterbedrijven zuiveren extra met actieve kool en omgekeerde osmose — maar dat de zuiveringskosten oplopen en de marges krapper worden. Bij langdurig lage rivierafvoer (zoals tijdens droogtes) stijgen de PFAS-concentraties bovendien omdat er minder verdunning plaatsvindt.

Meetpunt Lobith: Nederlands eerste vinger aan de pols

Het meetpunt Lobith is het belangrijkste startpunt voor Nederlands waterkwaliteitsonderzoek. Rijkswaterstaat meet hier dagelijks afvoer en periodiek (variabel) PFAS-concentraties. In 2025 zijn bij Lobith hogere concentraties gemeten dan in eerdere jaren, met name voor PFBS (perfluorbutaansulfonaat). Op 6 maart 2025 werd bij Leverkusen een piek van circa 1.800 gram PFBS per dag gemeten — ruim vijftig keer de oriëntatiewaarde voor deze stof; vermoedelijk kwam die uit drainagewater van een stortplaats op het chemiepark.

Een zorgpunt is de meetfrequentie aan Duitse zijde. RIWA-Rijn kaartte in een brief aan de Bezirksregierung Köln aan dat de meetfrequentie op het effluent van Leverkusen-Bürrig afnam van 44 metingen in 2022 naar slechts 11 in 2025. In de tweede helft van 2025 zaten er gemiddeld meer dan 50 dagen tussen opeenvolgende metingen. Korte piekemissies blijven daardoor onopgemerkt. RIWA-Rijn dringt aan op een hogere meetfrequentie en strengere lozingseisen.

De gemeten PFAS-mix bij Lobith bestaat vooral uit kortketenige verbindingen zoals PFBA, PFBS, TFA (trifluorazijnzuur) en GenX-stoffen (HFPO-DA). Lange ketens zoals PFOA en PFOS komen nog wel voor maar in lagere concentraties dan tien jaar geleden — een gevolg van EU-restricties op deze stoffen sinds respectievelijk 2020 en 2008.

Duitse bronnen: Leverkusen en het chemiepark

Een belangrijke herleidbare bron van PFAS in de Rijn ligt in Duitsland. De gezamenlijke afvalwaterzuivering van het Currenta-chemiepark Leverkusen-Bürrig loost PFBS in concentraties die volgens RIWA-Rijn voortdurend boven de oriëntatiewaarde liggen. Aan Nederlandse zijde liet de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) de Universiteit Utrecht de bronnen van PFAS in het oppervlaktewater onderzoeken; dat bronnenonderzoek vond op 170 locaties verhoogde PFAS-concentraties en analyseerde ook de meetreeksen van Lobith, Kampen, Vuren, Nieuwegein, Brienenoord en Maassluis.

De Nederlandse rivierwaterbedrijven hebben de Duitse autoriteiten herhaaldelijk om strengere lozingseisen gevraagd, in 2025 opnieuw via de brief van RIWA-Rijn aan de Bezirksregierung Köln. Dat verzoek staat los van het restrictievoorstel dat sinds 2023 bij het European Chemicals Agency (ECHA) in behandeling is. ECHA-Restriction Proposal beoogt een groepsverbod op niet-essentiële PFAS-toepassingen.

Tot er bindende EU-normen zijn, zijn de Duitse autoriteiten gebonden aan eigen vergunningen, die historisch zijn opgesteld zonder PFAS-limieten.

Chemours Dordrecht: het Nederlandse aandeel

Tussen Lobith en zee komt er Nederlands PFAS bij. De grootste binnenlandse bron is Chemours in Dordrecht, dat sinds 2012 GenX-technologie gebruikt voor productie van fluorpolymeren. Chemours loost via directe en indirecte routes (waterzuivering Dupont/Chemours en RWZI Dordrecht) op de Beneden-Merwede en daarmee uiteindelijk op de Nieuwe Maas en de Noordzee.

In een vergunningaanvraag van september 2025, aangevuld op 8 januari 2026, heeft Chemours de gevraagde jaarvracht voor verschillende PFAS-stoffen verder verlaagd op basis van nieuwe meetdata en verbeterde zuiveringstechnieken; voor TFPrA ging de gevraagde jaarlozing van 1.500 kilogram naar 339 kilogram in 2025 en 67 kilogram vanaf 2026. De uitstoot van GenX-stoffen naar de lucht is volgens DCMR sinds 2022 met 99 procent verminderd.

Onafhankelijke metingen van DCMR Milieudienst Rijnmond bevestigen die daling, maar laten zien dat de concentratie van GenX-verwante stoffen (HFPO-DA) in oppervlaktewater rond Dordrecht nog altijd boven de RIVM-richtwaarde voor drinkwater ligt. Voor groente uit moestuinen en eieren van particuliere kippen in de omgeving geldt al jaren een eetadvies, dat in 2026 nog van kracht is.

Hoek van Holland en de Maasmond

Aan het einde van de keten komt het Rijnwater via de Nieuwe Waterweg en het Hartelkanaal in zee bij Hoek van Holland. Hier mengt het zoete rivierwater met het zoute Noordzeewater. PFAS, met name de oppervlakte-actieve verbindingen zoals PFOS en GenX, hopen zich op in het schuim dat aan de waterlijn ontstaat.

Metingen van de provincies Zeeland, Noord-Holland en Zuid-Holland op veertien kustlocaties, door het RIVM geanalyseerd in december 2023, toonden aan dat zeeschuim langs de Nederlandse kust hoge PFAS-concentraties bevat — tot tienduizenden nanogram PFOS per liter, vele malen hoger dan in zeewater zelf en vergelijkbaar met de Vlaamse kust. Het RIVM stelt dat het nog onduidelijk is wat dat betekent voor de gezondheid van zwemmers, surfers en strandwandelaars omdat er geen data zijn over hoeveel schuim mensen daadwerkelijk binnenkrijgen.

Het RIVM adviseert om contact met zeeschuim te vermijden, na het zwemmen te douchen, de handen te wassen voor het eten en kinderen en honden niet in zeeschuim te laten spelen; voor zwemmen in zeewater zelf is er geen reden tot zorg. Wie een verdacht vervuilde locatie tegenkomt, kan dat melden via ons meldingsformulier zodat de gegevens op de PFAS-kaart worden bijgewerkt.

Concrete cijfers: Lobith versus Maasmond

Onderstaande tabel vat de belangrijkste normen en meetpunten samen, gebaseerd op RIWA-Rijn, Rijkswaterstaat en RIVM.

De PEQ-waarde (PFAS-Equivalent) is een door RIVM ontwikkelde optelsom waarbij verschillende PFAS-stoffen worden gewogen op hun toxiciteit. Een PEQ van 4,4 ng/l geldt als veilige levenslange dagelijkse inname voor drinkwater. Rijnwater zit hier dus structureel boven, wat extra zuivering vereist.

Wat doet Rijkswaterstaat in 2026?

Voor 2026 staan drie sporen centraal in het Rijn-PFAS-beleid. Ten eerste het aandringen op een hogere meetfrequentie en strengere lozingseisen aan Duitse zijde, waar RIWA-Rijn zich hard voor maakt. Ten tweede het vervolg van het bronnenonderzoek van de ILT met waterschappen en omgevingsdiensten om kleinere lozers in beeld te krijgen en te handhaven.

Ten derde de PFAS-normen uit de Europese Drinkwaterrichtlijn (2020/2184), die sinds 12 januari 2026 in alle lidstaten gelden. Deze richtlijn stelt een maximale waarde van 0,1 microgram per liter voor de som van 20 specifieke PFAS-stoffen in drinkwater af de kraan, met als alternatieve parameter 0,5 microgram per liter voor totaal-PFAS. Nederland heeft de som-van-20-norm al in 2022 in het Drinkwaterbesluit opgenomen, met 12 januari 2026 als ingangsdatum. Voor het ruwe Rijnwater bestaan deze normen nog niet, maar via RIVM-onderzoeksprogramma PFAS wordt gewerkt aan een KRW-norm voor oppervlaktewater.

Daarnaast loopt op EU-niveau het ECHA-restrictievoorstel voor een algemeen PFAS-verbod, dat naar verwachting in 2026-2027 in fasen van kracht wordt. Voor uitgebreide achtergrond zie onze pagina PFAS in Nederland. Wie de actuele meetwaarden per locatie wil bekijken kan terecht op onze interactieve PFAS-kaart.

Wat betekent dit voor omwonenden van de Rijn?

Voor inwoners van Rijngemeenten — denk aan Lobith, Arnhem, Nijmegen, Tiel, Gorinchem, Dordrecht, Rotterdam — is het beeld gemengd. Drinkwater uit de kraan voldoet aan de Europese norm en is veilig voor dagelijkse consumptie. RIVM en waterbedrijven communiceren consistent dat aanvullende thuisfilters of bronwater niet nodig zijn voor gezondheidsbescherming.

Tegelijk is voorzichtigheid geboden bij directe waterrecreatie. Zwemmen in officiele zwemwateren langs de Rijn is veilig op basis van de huidige zwemwaterrichtlijn, maar daar wordt PFAS niet routinematig op getoetst. Voor activiteiten in bermsloten, uiterwaarden of zeeschuim geldt: huidcontact is geen acuut risico, maar inname (bijvoorbeeld door slik in de mond bij modderworstelen of honden die schuim eten) zou je willen beperken.

Wie eigen groenten teelt op moestuinen langs de rivier, of eieren van particuliere kippen consumeert, kan voor specifieke locatieadviezen kijken op de website van de eigen omgevingsdienst (DCMR voor Rijnmond, ODRA voor Arnhem, ODRN voor Nijmegen). Voor Dordrecht en omgeving geldt het Chemours-eetadvies. Verdachte schuimvorming, vissterfte of onbekende lozingen kunnen via het meldformulier worden gemeld zodat de toezichthouders en deze website ervan op de hoogte zijn. Aanvullende achtergrond over de regelgevende kant van PFAS staat in ons artikel over het ECHA-restrictievoorstel.