PFAS op het werk: welke beroepen lopen het meeste risico?

Elke dag gaan honderdduizenden mensen naar een baan waar ze structureel in contact komen met PFAS, zonder dat ze het weten. Niet via hun drinkwater of koekenpan, maar via de gereedschappen, stoffen en producten waarmee ze dagelijks werken. Beroepsmatige blootstelling aan PFAS is een aparte categorie: de concentraties zijn vaak hoger dan bij de gemiddelde consument, en de blootstelling duurt soms tientallen jaren aan een stuk. Welke beroepen lopen het meeste risico, en wat mag je als werknemer verwachten van je werkgever?

Waarom beroepsblootstelling anders is

Het RIVM stelt vast dat vrijwel iedereen in Nederland PFAS in het bloed heeft, en dat de concentratie bij bijna iedereen boven de gezondheidskundige grenswaarde ligt. Maar mensen die dagelijks op de werkvloer met PFAS-houdende stoffen omgaan, lopen een aanzienlijk hogere blootstelling op dan de rest van de bevolking. Blootstelling via inademing van dampen, huidcontact met coatings en vloeistoffen, of het werken in een ruimte waar PFAS neerslaat op werkoppervlakken voegt zich bovenop de algemene achtergrondblootstelling die iedereen al heeft.

Wat het extra complex maakt: voor veel PFAS-verbindingen bestaan in Nederland nog geen wettelijke grenswaarden voor de werkplek. Werkgevers zijn wel verplicht om via een Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E) gevaarlijke stoffen in kaart te brengen en de blootstelling zo laag mogelijk te houden, maar concrete meetlat voor wanneer het "te veel" is, ontbreekt voor de meeste PFAS-typen. Dat maakt handhaving lastig, en maakt het des te belangrijker dat jij als werknemer weet waar je staat.

De risicogroepen op een rij

Brandweerlieden: een dubbele blootstelling

Geen beroepsgroep heeft zo duidelijk aandacht getrokken als brandweerlieden. Ze worden langs twee kanten geraakt. Ten eerste via blusschuim: PFAS-houdend AFFF-schuim (Aqueous Film-Forming Foam) wordt al sinds de jaren zestig gebruikt bij brand- en oliebranden. Oefenterreinen van brandweerkorpsen zijn daardoor klassieke PFAS-hotspots geworden, met verhoogde concentraties in bodem en grondwater. Ten tweede via hun werkkleding zelf: de membranen in hittewerende pakken bevatten fluorpolymeren die bij verhitting of intensief gebruik PFAS kunnen afgeven.

Het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) publiceerde in 2024 een quickscan van recente literatuur over PFAS-blootstelling bij brandweerlieden. De conclusie is genuanceerder dan vaak wordt gedacht: het beschikbare onderzoek laat niet zien dat brandweerpersoneel als groep hogere PFAS-bloedwaarden heeft dan de rest van de bevolking; alleen in Australisch onderzoek hadden oudere brandweermensen voor sommige PFAS, zoals PFOS, hogere waarden. Grootschalig bloedonderzoek bij alle brandweermensen achtte het NIPV daarom voorlopig niet nodig. De zorgen blijven wel: de Vakvereniging Brandweervrijwilligers opende eind 2023 een meldpunt voor gezondheidsklachten en dagvaardde in 2024 de Staat over PFAS in blusschuim en bluskleding. De overgang naar fluorvrij blusschuim is in gang gezet; voor werkkleding loopt de ombouw langzamer omdat er nog geen volledig gelijkwaardige alternatieven bestaan die aan alle thermische veiligheidseisen voldoen.

Chemische en fluorindustrie: de bron zelf

Werknemers die PFAS-verbindingen produceren of verwerken staan het dichtst bij de bron. In fabrieken waar fluorpolymeren worden gemaakt, zoals PTFE (bekend als Teflon), PVDF of nieuwere alternatieven voor PFOA, is blootstelling via inademing van aerosolen of stofdeeltjes een reeel risico. Historisch gezien kregen werknemers van PFOS- en PFOA-producerende fabrieken in de VS en Europa structureel te hoge concentraties binnen. Gezondheidsonderzoeken bij voormalig fabrieksmedewerkers lieten verhoogde kans op nierstil- en testiskanker zien, de twee kankersoorten waarvoor het bewijs bij PFAS het sterkst is.

Galvanisatie: onzichtbare mist boven de bad

In de galvano-industrie werd PFOS jarenlang gebruikt als suppressor bij het verchroomproces. De stof onderdrukt de vorming van chroomzuurmist boven de badkuip, waardoor de werknemer minder blootgesteld wordt aan het kankerverwekkende chroom-VI. Dat klinkt als een goede oplossing, maar in de praktijk ruilde je een gevaar voor een ander. PFOS is in de EU al sinds 2008 verboden en valt tegenwoordig onder de Europese POP-verordening voor persistente organische verontreinigende stoffen, maar niet alle alternatieven zijn PFAS-vrij. Controleer als medewerker altijd de veiligheidsinformatiebladen van de vloeistoffen waarmee je werkt.

Textiel, papier en verpakking: productierisico's

Consumenten kopen een PFAS-gecoat Gore-Tex-jack of een vetwerend bakpapier. Maar iemand moest die coating aanbrengen. In textielafwerkingsfabrieken worden DWR-coatings op grote schaal gespoten of gepaddeld op weefsels. Als dat bij hoge temperaturen droogt of gefixeerd wordt, kunnen PFAS-dampen vrijkomen. Werknemers in de papierindustrie die PFAS-houdend coatingmateriaal verwerken lopen een soortgelijk risico. Beschermende ademhalingsapparatuur en goede ventilatie zijn hier geen luxe maar noodzaak.

Land- en tuinbouw: onbewust risico

Een opvallende bevinding van de Nederlandse Arbeidsinspectie uit april 2025: van de 44 onderzochte agrarische bedrijven wist 77 procent niet dat ze gewasbeschermingsmiddelen met PFAS gebruikten. Slechts 23 procent van de werkgevers en 13 procent van de medewerkers was zich bewust van de aanwezigheid van PFAS in de producten op hun eigen bedrijf. Wie niet weet dat hij met PFAS-houdende middelen werkt, volgt de gebruiksaanwijzing ook niet correct op. Dat vergroot de kans op huidcontact en inademing.

Schoonmaak en impregneerwerk

Medewerkers die bekleding, leer, tapijt of gevelsteen insproeien met impregneermiddelen werken regelmatig met producten die PFAS bevatten. Spray-on producten zijn extra risicovol omdat ze fijne druppeltjes in de lucht brengen die gemakkelijk ingeademd worden. Zeker in slecht geventileerde ruimtes, zoals een schoenwinkel of een auto-interieurworkshop, is de blootstelling dan aanzienlijk. Waterverdunnende alternatieven zonder fluorverbindingen zijn op de markt, maar worden nog lang niet overal toegepast.

Kappers en beautybranche

Dit is een minder voor de hand liggende categorie, maar PFAS duiken op in waterproof mascara, langdurige foundations, cuticle- en haarcoatings. Een kapper die dagelijks met meerdere producten in contact komt via de handen of door inademing van aerosolen, bouwt een cumulatieve blootstelling op die hoger is dan bij de gemiddelde eindgebruiker thuis. De PFAS-concentraties in cosmetica zijn gemiddeld lager dan in industriele toepassingen, maar het gaat om dagelijks, jarenlang contact.

Wat werkgevers verplicht zijn te doen

Op basis van de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) en de bijbehorende regelgeving gelden voor werkgevers de volgende verplichtingen zodra PFAS in producten of processen aanwezig zijn:

• RI&E opstellen en actueel houden. Elke werkgever is verplicht gevaarlijke stoffen in de werkomgeving te inventariseren en de blootstelling te beoordelen. PFAS-houdende producten moeten daarin opgenomen worden zodra de veiligheidsinformatiebladen dit aangeven.
• Veiligheidsinformatiebladen (VIB) opvragen. Leveranciers zijn verplicht om een actueel VIB te verstrekken. Als werkgever dien je dit blad te bewaren, te begrijpen en de relevante informatie door te geven aan medewerkers.
• Werknemers informeren. Medewerkers hebben het recht om te weten met welke stoffen ze werken en welke risico's daarbij horen. De Arbeidsinspectie stelde vast dat dit in de praktijk tekortschiet.
• Substitutie overwegen. Als een PFAS-houdend product vervangen kan worden door een veiliger alternatief dat even goed werkt, is de werkgever verplicht die overstap serieus te nemen. Dit is het zogenoemde substitutiebeginsel.
• Technische en organisatorische maatregelen. Betere ventilatie, gesloten systemen, afzuiginstallaties en procesaanpassingen gaan boven persoonlijke beschermingsmiddelen. Persoonlijke beschermingsmiddelen zoals handschoenen, maskers en overalls zijn aanvullend, niet als eerste maatregel.
• Biologisch monitoring overwegen. Voor beroepsgroepen met hoge blootstelling, zoals brandweerlieden en galvanotechnici, is bloedonderzoek naar PFAS-waarden een logische stap. Dit is nog niet wettelijk verplicht, maar de discussie hierover neemt toe.
• Arbodienst betrekken. Bij twijfel over de omvang van de blootstelling is inschakeling van een gecertificeerde arbodienst of arbodeskundige verplicht voor de RI&E-toetsing.

Wat de Arbeidsinspectie doet

De Nederlandse Arbeidsinspectie heeft PFAS in 2025 expliciet op de agenda gezet. Na het onderzoek bij agrarische bedrijven gaf de inspectie aan dat het bewustzijn over PFAS op de werkvloer onvoldoende is. Werkgevers die na een inspectie aantoonbaar nalaten om hun medewerkers te informeren of de RI&E bij te werken, riskeren een eis tot naleving of een boete. Het is nog geen grootschalige handhavingscampagne, maar de signalen wijzen erop dat PFAS de komende jaren een terugkerend inspectiethema worden.

Wat je als werknemer zelf kunt doen

Wacht niet af tot je werkgever het initiatief neemt. Als jij vermoedt dat je op het werk in contact komt met PFAS, heb je het recht om inzage te vragen in de veiligheidsinformatiebladen van de producten waarmee je werkt. Je kunt je ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging inschakelen om het onderwerp op de agenda te zetten. En bij concrete klachten of zorgen over je gezondheid kun je terecht bij de bedrijfsarts, die verplicht is tot geheimhouding tegenover je werkgever.

De erkenning dat bepaalde beroepen structureel hogere PFAS-blootstelling met zich meebrengen, groeit. Brandweerlieden, galvanotechnici en chemiearbeiders zijn al niet meer weg te denken uit het debat. De komende jaren zullen ook land- en tuinbouwmedewerkers, schoonmakers en beautyspecialisten in beeld komen. Hoe eerder jij en je werkgever dat weten, hoe eerder je er wat aan kunt doen.