PFAS bij Schiphol en militaire vliegbases

Schiphol en de Nederlandse militaire vliegbases behoren tot de zwaarst met PFAS verontreinigde locaties van Nederland. De oorzaak is bekend: tientallen jaren van oefenen en blussen met fluorhoudend blusschuim, AFFF (Aqueous Film Forming Foam). Die PFAS-verbindingen zijn niet afgebroken — ze zitten nog altijd in de bodem en het grondwater.

Anno 2026 wordt op meerdere fronten ingegrepen. Schiphol bouwt een grondreinigingsinstallatie, Defensie test innovatieve saneringstechnieken op vliegbasis Leeuwarden en de Europese Unie faseert PFAS-houdend blusschuim stapsgewijs uit. Tegelijkertijd waarschuwt het RIVM omwonenden van Schiphol om voorzichtig te zijn met moestuingewassen en oppervlaktewater.

Dit artikel zet op een rij wat er bekend is over de vervuiling, wat er gebeurt aan sanering en welke gevolgen dat heeft voor mensen die in de buurt van een (voormalige) vliegbasis wonen.

Waarom PFAS in blusschuim zit

AFFF-blusschuim is uitzonderlijk effectief bij branden van brandbare vloeistoffen zoals kerosine, benzine en olieproducten. De fluorverbindingen zorgen ervoor dat het schuim een dunne, gesloten film vormt op het brandende vloeistofoppervlak. Daardoor wordt zuurstoftoevoer afgesneden en dooft de brand snel. Voor luchthavens met opslag- en tankincidenten was dat decennialang dé standaard.

Het probleem is dat juist die fluorverbindingen — perfluoroctaansulfonzuur (PFOS), perfluoroctaanzuur (PFOA), PFHxA en aanverwante stoffen — extreem persistent zijn. Ze breken in de natuur niet of nauwelijks af. Ze worden daarom "forever chemicals" genoemd. Tijdens brandweeroefeningen werd het schuim direct op het oefenterrein uitgespoten, waarna het in de bodem en het grondwater zakte.

Volgens Defensie is op zijn terreinen tussen 1980 en 2006 op grote schaal PFOS-houdend blusschuim ingezet; op luchthavens gebeurde hetzelfde. Hoewel PFOS sinds 2011 in de EU is verboden, ging het gebruik van andere PFAS-houdende schuimen daarna door — totdat de stof PFOA op 4 december 2025 ook werd verboden voor blusschuim, zo meldt de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT).

Schiphol: PFAS onder de start- en landingsbanen

Schiphol Group heeft sinds 2019 systematisch onderzoek laten doen naar PFAS in bodem en water. De resultaten, deels gepubliceerd via de eigen nieuwskanalen van Schiphol, laten op tientallen plekken verhoogde PFAS-concentraties zien. De vervuiling concentreert zich rond:

• Brandweeroefenterreinen (zogeheten TTOP-locaties)
• Brandweerkazernes en standby-posten
• Locaties van eerdere kerosine-incidenten
• Cargo-platforms waar blusoefeningen plaatsvonden

De PFAS zitten niet alleen in de toplaag van de bodem. Onderzoek van de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (ODNZKG) toont aan dat de stoffen ook tientallen meters diep in het grondwater zijn doorgedrongen. Het grondwater onder Schiphol stroomt richting de polders van de Haarlemmermeer en uiteindelijk via gemalen naar het Noordzeekanaal en de Ringvaart.

Volgens publicaties van platform SchipholWatch is begin 2026 opnieuw ernstige bodemvervuiling op een Schiphol-locatie aangetroffen, waarbij de gemeente Amsterdam (mede-eigenaar van Schiphol) deels opdraait voor saneringskosten. Schiphol zelf erkent de vervuiling, maar wordt door SchipholWatch verweten de risico's voor omwonenden te bagatelliseren.

Moestuinen rond Schiphol: RIVM adviseert vervolgonderzoek

Een steekproef van onderzoeksplatform Follow the Money in 2024 onthulde dat in alle vijf geteste moestuinen rondom Schiphol meer verschillende PFAS-soorten in de bodem zaten dan elders in Nederland. Het RIVM heeft daarop in 2025 vervolgonderzoek aanbevolen.

Op basis van indicatieve berekeningen adviseren het RIVM en de GGD Kennemerland om uit voorzorg in delen van de Haarlemmermeer geen oppervlaktewater te gebruiken voor het besproeien van moestuingewassen. Voor specifieke gewassen — vooral bladgroenten — kan opname van PFAS via het wortelstelsel meetbaar zijn.

De drinkwatervoorziening in deze regio voldoet wel aan de geldende norm. De Nederlandse overheid hanteert sinds 2021 een drinkwaterrichtwaarde van 4,4 nanogram per liter (ng/l) uitgedrukt als PFOA-equivalenten, een aanmerkelijk strengere waarde dan de EU-norm. Drinkwaterbedrijven in Noord-Holland passen aanvullende zuivering met actieve kool toe om aan die norm te blijven voldoen, ook bij stijgende belasting van het ruwwater.

Militaire vliegbases: 12 locaties ernstig verontreinigd

Onderzoeksplatform Pointer (KRO-NCRV) bracht in 2024 in kaart dat zeker twaalf Defensieterreinen ernstig met PFAS zijn verontreinigd. Het Rijksvastgoedbedrijf en Defensie publiceren resultaten op defensie.nl. De belangrijkste hotspots:

Het Rijksvastgoedbedrijf onderzoekt op alle (voormalige) vliegbases waar in het verleden brandweeractiviteiten plaatsvonden of zijn geweest. De eerste resultaten gaan in mei 2026 ter beoordeling naar de ILT, conform de planning die Defensie aan de Tweede Kamer heeft gemeld in de verzamelbrief vastgoed van 12 februari 2026.

Vliegbasis Leeuwarden: pilot lijkt geslaagd

Vliegbasis Leeuwarden is dé proeftuin voor PFAS-sanering in Nederland. Onderzoek van Wetterskip Fryslân wees in 2024 onomstotelijk uit dat de basis de bron is van PFOS- en PFAS-vervuiling in de Jelsumer Feart, een Friese vaart die richting landbouwgebied stroomt. Daardoor dreigde een beregeningsverbod voor boeren in de omgeving.

Defensie startte op de basis een pilot om vervuild grondwater te zuiveren met een combinatie van actieve kool en geavanceerde adsorbentia. Volgens H2O Waternetwerk is de eerste fase succesvol: het opgepompte grondwater wordt voor 99,9% gezuiverd van PFOS. Het grootste praktische probleem is wat er met de geconcentreerde PFAS-residu's moet gebeuren — vernietiging vereist hoge-temperatuur-verbranding (>1.100 °C).

Een tweede pilot, die Defensie in 2026 voorbereidt, moet uitwijzen of vervuilde klei van de basis kan worden verwerkt tot bakstenen, waarbij de hoge baktemperatuur de PFAS afbreekt. Tegelijkertijd toonde onderzoek dat de hoogste PFAS-concentraties in de regio zaten in eieren van scharrelkippen rond de basis. De GGD Fryslân adviseerde bewoners langs de Jelsumer Feart om geen eieren van eigen kippen meer te eten.

Sanering Schiphol: grondwasinstallatie in 2026

Schiphol kreeg in april 2025 vergunning voor een grondreinigingsinstallatie op de TTOP5-locatie. Volgens de vergunningstukken van de ODNZKG kan de installatie ongeveer 80% van de vervuilde grond zo goed reinigen dat hergebruik zonder beperkingen mogelijk is. De resterende 20% wordt afgevoerd als zwaar verontreinigd materiaal naar gespecialiseerde verwerkers.

Begin 2026 is een eerste deel van de TTOP-locatie al gesaneerd. De grote grondreinigingsinstallatie wordt later in 2026 in gebruik genomen, samen met een uitgebreide grondwaterzuivering bij het cargo-platform. Schiphol noemt de operatie "meerjarig"; voor de PFAS onder bestaande gebouwen en banen zegt het bedrijf de omvang en de kosten nog niet betrouwbaar te kunnen schatten.

Een blijvend knelpunt is dat de huidige technieken vooral werken voor de zogeheten "langketen"-PFAS zoals PFOS en PFOA. De zogeheten "kortketen"-PFAS (zoals GenX, PFBA en PFHxA) zijn lastiger uit grondwater te verwijderen en worden bij bepaalde technieken zelfs nieuw gevormd. Dat maakt langdurige nazorg noodzakelijk.

EU-verbod op PFAS in blusschuim: tijdpad 2026-2030

De Europese Commissie publiceerde in 2024 verordening (EU) 2024/2462, beter bekend als de PFHxA-restrictie, en in oktober 2025 verordening (EU) 2025/1988, die alle PFAS in blusschuim stapsgewijs uitfaseert. De belangrijkste data uit de regelgeving:

• Vanaf 4 december 2025: PFOA-houdend blusschuim verboden voor verkoop én gebruik (REACH bijlage XVII).
• Vanaf 10 april 2026: blusschuim met PFHxA boven drempelwaarde verboden voor oefeningen, openbare brandweer en testdoeleinden.
• Vanaf 23 oktober 2026: PFAS-houdend blusschuim mag niet meer op de markt worden gebracht (alcoholbestendig schuim tot 23 april 2027), er geldt een labelplicht en bedrijven moeten een beheerplan hebben voor de overstap naar PFAS-vrij schuim.
• Vanaf 10 april 2029: civiele luchtvaart mag geen PFHxA-houdend blusschuim meer gebruiken.
• Vanaf 23 oktober 2030: algeheel verkoop- en gebruiksverbod voor blusschuim met meer dan 1 mg/l PFAS (met enkele uitzonderingen).
• Vanaf 23 oktober 2035: einde van de laatste specifieke uitzonderingen.

De ILT ziet toe op de Nederlandse implementatie en heeft in oktober 2025 alle bedrijven met blusschuiminstallaties opgeroepen om de overstap naar fluorvrij schuim niet uit te stellen. Inspecteurs controleren of restanten PFAS-schuim correct worden afgevoerd in plaats van "opgeoefend" of weggespoeld.

Voor luchthavens en Defensie geldt dat de transitie naar fluorvrij blusschuim al in de meeste operationele situaties is voltooid. Het ECHA werkt parallel aan een breder PFAS-restrictievoorstel — de zogeheten universele PFAS-restrictie — die op termijn alle niet-essentiële toepassingen wil verbieden.

Wat het betekent voor omwonenden van vliegvelden

Mensen die direct grenzen aan Schiphol, een militaire vliegbasis of een voormalige basis hebben drie praktische vragen: zit er PFAS in mijn bodem, in mijn drinkwater en in voedsel dat ik zelf verbouw of houd? Voor alle drie gelden vergelijkbare adviezen.

Wie eigen drinkwater uit een put oppompt — wat in de buurt van Volkel, Eindhoven en Gilze-Rijen voorkomt — kan via de gemeente of het waterschap een PFAS-meting laten uitvoeren. Particuliere putten vallen niet onder de drinkwaterregelgeving, maar de norm van 4,4 ng/l geldt als referentiewaarde. Boven die waarde adviseert de GGD om over te stappen op leidingwater.

Voor moestuinen en kippen geldt: in een straal van enkele kilometers rond de bekende hotspots (Schiphol, Leeuwarden) volgt het advies om eieren van eigen kippen niet structureel te eten en bladgroenten niet met oppervlaktewater te besproeien. Wie zekerheid wil, kan grond laten testen door een geaccrediteerd laboratorium. De kosten daarvoor liggen rond de € 250 tot € 400 per monster.

Op de interactieve PFAS-kaart van Nederland staan officiële meetlocaties bij vliegbases zichtbaar. Wie zelf informatie heeft over PFAS-vervuiling rond een (voormalige) vliegbasis, kan via een PFAS-melding maken bijdragen aan een completer landelijk beeld. Voor meer achtergrondinformatie over wat PFAS precies zijn en hoe ze in het milieu terechtkomen, zie de uitlegpagina PFAS in Nederland en het artikel Is ons drinkwater nog veilig?.