PFAS in Twente: AkzoNobel Hengelo en Oldenzaal

De regio Twente kent meer dan honderd jaar zware industrie. AkzoNobel (sinds 2021 voortgezet als Nobian) wint via de in 1918 opgerichte Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie sinds de jaren dertig zout in Hengelo en exploiteert er een chemiepark aan het Twentekanaal. Ook in Oldenzaal en Almelo zitten oude metaal- en textielbedrijven die in het verleden PFAS-houdende stoffen hebben gebruikt voor coatings, brandblusschuim en oppervlaktebehandeling.

De vraag die veel Twentenaren stellen: wat ligt er nu eigenlijk in de bodem, het grondwater en het Twentekanaal? In dit artikel zetten we de actuele meetdata, de bekende verdachte locaties en de RIVM-risicogrenzen voor 2025-2026 op een rij.

Twente staat niet bekend als een PFAS-hotspot in de orde van Chemours-Dordrecht of de Westerschelde. Toch is de regio de afgelopen jaren in beeld gekomen door zandvang-monitoring, bodemkwaliteitsonderzoek, metingen bij rioolwaterzuiveringen en de provinciebrede inventarisatie van verdachte locaties in Overijssel.

Het chemiepark Hengelo en de rol van AkzoNobel/Nobian

Aan het Twentekanaal ligt sinds de jaren dertig een industrieel cluster rondom de Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie (KNZ), die in 1933 naar Hengelo verhuisde, later AkzoNobel en sinds 2021 Nobian. Onder Twente bevindt zich op circa 400 tot 500 meter diepte een ongeveer vijftig meter dikke laag steenzout. Via oplosmijnbouw wordt water in de zoutlaag gepompt en als pekel weer omhoog gebracht.

De zoutwinning zelf is geen PFAS-bron. Wel zijn er in de loop der decennia op het terrein chloorchemie, chloordioxide-productie en watstofperoxide-fabrieken bijgekomen. Daarnaast zaten er in Hengelo voormalige bedrijven die per- en polyfluorverbindingen verwerkten in oppervlaktebehandeling, verchroming en coatings. Bij die processen werden tot de Europese PFOS-beperking van 2008 PFOS-houdende mistonderdrukkers gebruikt (met uitzonderingen voor hardverchromen die nog jaren doorliepen).

Volgens de Canon van Techniek in Twente is het chemiecluster Hengelo een van de oudste van Nederland. Dat betekent ook dat veel historische lozingen plaatsvonden voordat PFAS überhaupt werd gemeten. Pas vanaf 2019 meet Rijkswaterstaat structureel PFAS in het oppervlaktewater.

PFAS in het Twentekanaal: meetdata 2024-2025

Rijkswaterstaat meet PFAS op zestig vaste meetpunten in het landelijke oppervlaktewater; de data zijn beschikbaar vanaf 2019. De waarden worden gepubliceerd op Waterinfo.

Uit de bronnenrapportage van Rijkswaterstaat blijkt dat Nederlandse kanalen en rivieren vooral PFOA, PFOS en kortketens als PFBS bevatten. Ook in Oost-Nederland liggen de gemeten concentraties in de orde van enkele tot enkele tientallen nanogram per liter. Dat lijkt laag, maar:

Het RIVM scherpte in september 2022 de risicogrenzen fors aan: voor PFOA en PFOS 90 tot 160 keer, voor GenX 12 keer. De nieuwe PFOS-risicogrens van 0,007 ng/l ligt zo laag dat vrijwel alle Nederlandse oppervlaktewateren — inclusief het Twentekanaal — overschrijdingen vertonen. De grens is daarmee minder een meetwaarde en meer een doelwaarde voor de lange termijn.

Bodemkwaliteit Twente: gebiedsgerichte achtergrondwaarden

Voor de regio Twente is een eigen regionale bodemkwaliteitskaart PFAS opgesteld door advies- en ingenieursbureau Tauw, in opdracht van de veertien Twentse gemeenten (Almelo, Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen, Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Oldenzaal, Rijssen-Holten, Tubbergen, Twenterand en Wierden).

De kaart is gebaseerd op een meetcampagne in januari en februari 2020 en is op 20 mei 2020 vastgesteld. Voor de zone rond Oldenzaal blijken de achtergrondwaarden in zowel de bovengrond als de ondergrond binnen de waarden van het tijdelijk handelingskader te passen.

De gemeten achtergrondwaarden (80-percentiel) in de Twentse bovengrond liggen op circa 0,9-1,2 µg/kg droge stof voor som-PFOS en 0,8 µg/kg voor som-PFOA. Dat ligt onder de landelijke achtergrondwaarden die het RIVM in 2020 afleidde (PFOS 1,4 en PFOA 1,9 µg/kg droge stof). Toch geldt: bij verdachte locaties — zoals voormalige metaalbedrijven, brandweerkazernes en militaire oefenterreinen — moet altijd een lokaal onderzoek plaatsvinden voordat grond wordt afgevoerd. Zie ook onze kaart van PFAS in de Nederlandse bodem.

Oldenzaal en de zandvang-aanwijzingen

Voor de bodemkwaliteitskaart zijn in 2020 ook zandvangen van waterschap Vechtstromen in Twente bemonsterd. Twee zandvangen in hetzelfde stroomgebied vertoonden verhoogde PFOS-waarden (6,1 en 3,8 µg/kg droge stof, boven de toepassingsnorm van 3,0). Dat patroon wijst op een lokale bron in dat stroomgebied. In december 2025 vond Vechtstromen bovendien verhoogde PFAS-concentraties in het gezuiverde water van de rioolwaterzuiveringen Hengelo en Nijverdal; naar de herkomst loopt vervolgonderzoek.

De verdachte-locaties-inventarisatie van de provincie Overijssel — uitgevoerd door Witteveen+Bos en Geofoxx, in nauwe samenwerking met de omgevingsdiensten Twente en IJsselland — begon met een data-analyse van duizenden mogelijke PFAS-activiteiten, waaruit een selectie voor historisch onderzoek is gemaakt. Per locatie wordt beoordeeld of bodemonderzoek nodig is. In Overijssel gaat het vaak om textielindustrie, scheepswerven en locaties waar branden zijn geweest.

Resultaten van vervolgonderzoek worden via de provincie, de omgevingsdiensten en Atlas Leefomgeving ontsloten.

Drinkwater Twente: Vitens en de bronbescherming

Het drinkwater in Twente komt grotendeels uit grondwaterwinningen van Vitens: onder meer Hasselo (bij Hengelo, gemengd met water uit Nijverdal), Weerselo, Mander en Nijverdal. Vitens publiceert de waterkwaliteitsoverzichten per pompstation, inclusief PFAS, op zijn website. Het RIVM adviseert voor drinkwater een richtwaarde van 4,4 ng/l (uitgedrukt in PFOA-equivalenten); het wettelijke maximum uit de Europese drinkwaterrichtlijn is 100 ng/l voor de som van twintig PFAS.

Toch geldt: de EFSA-norm voor wekelijkse inname (4,4 ng per kg lichaamsgewicht per week) wordt door een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking overschreden via voeding. Drinkwater levert een kleinere bijdrage. Het RIVM concludeerde in zijn rapport Actuele blootstelling dat PFAS in voedsel en drinkwater de gezondheidsnorm overschrijdt. Voor Twente is geen verhoogde drinkwaterblootstelling vastgesteld — wel verhoogde aandacht voor de grondwaterbeschermingsgebieden.

Wat doen de provincie en de gemeenten?

De provincie Overijssel, de omgevingsdiensten en de Twentse gemeenten werken langs verschillende sporen aan PFAS:

• Verdachte locaties in kaart brengen en waar nodig bodemonderzoek laten uitvoeren (de provinciebrede inventarisatie).
• Brandweer-oefenterreinen en andere plekken waar PFAS-houdend blusschuim is gebruikt beoordelen als verdachte locatie.
• Grondverzet toetsen aan de bodemkwaliteitskaart PFAS en het handelingskader: boven de landelijke achtergrondwaarden (PFOS 1,4 en PFOA 1,9 µg/kg droge stof) gelden strengere toepassingsregels.
• Communicatie richting omwonenden bij onderzoeken op verdachte locaties, met handelingsadviezen voor moestuinen en kippen.

Inwoners van Twente die een vermoeden hebben van een lokale PFAS-bron — bijvoorbeeld een voormalige galvaniseerderij in de buurt of een opvallend kale plek in de berm — kunnen dat melden bij de gemeente of via de meldpagina van PFASkaartNederland. Iedere melding wordt door de omgevingsdienst beoordeeld.

Hoe vergelijkt Twente zich met andere PFAS-regio's?

Twente is geen hotspot zoals Dordrecht (Chemours/DuPont), Helmond (Custom Powders) of de Westerschelde (3M Zwijndrecht). Wel heeft de regio door haar lange industriële geschiedenis relatief veel verdachte locaties. Een vergelijking:

Het beeld is dat Twente vooral een diffuse achtergrondbelasting kent met enkele lokale piek-locaties. Dat vraagt om gerichte sanering, niet om grootschalige paniek. Voor een breder overzicht: PFAS in Nederland — alles in één pagina.

Wat kunnen omwonenden zelf doen?

Voor inwoners van Hengelo, Oldenzaal en omliggende gemeenten zijn er praktische stappen om de eigen blootstelling te beperken:

• Moestuin op verdachte locatie? Informeer bij de gemeente of de omgevingsdienst Twente of er bodemonderzoek bekend is; een eigen laboratoriumtest op PFAS is mogelijk maar niet goedkoop.
• Eigen kippen of eieren? Het RIVM adviseert sinds april 2025 om in heel Nederland geen eieren van hobbykippen meer te eten, omdat wormen uit de bodem PFAS naar het ei brengen.
• Drinkwater: Vitens-water in Twente voldoet aan de wettelijke norm. Een actief-koolfilter of omgekeerde osmose verlaagt de PFAS-belasting verder, maar is voor de Twentse situatie niet noodzakelijk.
• Vis uit het Twentekanaal: het Voedingscentrum adviseert zelfgevangen vis uit Nederlandse binnenwateren niet regelmatig te eten; vette soorten als aal stapelen PFOS het meest op.

Wie zich zorgen maakt over de eigen gezondheid kan terecht bij de GGD Twente, die vragen over PFAS en gezondheid beantwoordt.

Toekomst: van inventarisatie naar sanering 2026-2030

Na de inventarisatie van verdachte locaties volgt per locatie bodemonderzoek en, waar nodig, sanering. Locaties met een risico voor drinkwaterwinning, moestuinen en oppervlaktewater liggen daarbij voor de hand als prioriteit.

Op Europees niveau loopt het PFAS-restrictievoorstel bij ECHA dat een breed verbod beoogt; de ECHA-comités RAC en SEAC spraken zich in maart 2026 uit voor een EU-brede restrictie, de definitieve opinie van SEAC wordt eind 2026 verwacht en daarna besluit de Europese Commissie met de lidstaten. Voor het chemiecluster Hengelo betekent dat: nieuwe lozingsvergunningen worden alleen verleend met aangetoonde minimalisatie. Nobian zelf produceert geen PFAS, maar zou via toeleveranciers van fluorhoudende membranen wel met de restricties te maken kunnen krijgen.

Het meerjarige PFAS-onderzoeksprogramma van het RIVM liep tot eind 2025; de laatste resultaten, waaronder het bloedonderzoek met monsters uit 2025, worden in 2026 gepubliceerd. Nieuwe inzichten kunnen leiden tot een herijking van bodemkwaliteitskaarten en handelingskaders, ook in Twente.