PFAS-norm in voeding (EFSA): wat mag je nog eten?

De Europese Voedselveiligheidsautoriteit EFSA stelde in 2020 een grenswaarde vast voor de hoeveelheid PFAS die mensen via voedsel binnen mogen krijgen: 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week. Voor een volwassene van 70 kilo komt dat neer op slechts 308 nanogram per week. Onderzoek van het RIVM laat zien dat een groot deel van de Nederlandse bevolking deze norm in de praktijk overschrijdt.

De norm geldt voor de som van vier specifieke PFAS-stoffen: PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS. Sinds 1 januari 2023 zijn er via EU-Verordening 2022/2388 ook wettelijke maximumgehaltes vastgelegd voor PFAS in eieren, vis, schaaldieren, vlees en eetbaar slachtafval. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) controleert daar jaarlijks honderden monsters op.

Dit artikel zet op een rij wat de EFSA-norm betekent, welke producten in de praktijk problematisch zijn, en hoe je als consument je inname kunt beperken. De cijfers zijn gebaseerd op de meest recente publicaties van RIVM, NVWA en EFSA uit 2024-2025.

Hoe de EFSA-norm tot stand kwam

Op 17 september 2020 publiceerde EFSA haar wetenschappelijke opinie over de risico's van PFAS in voedsel. Het panel CONTAM concludeerde dat het meest gevoelige gezondheidseffect de afname van de antistofrespons op vaccinaties bij kinderen is. Op basis daarvan werd een tolerable weekly intake (TWI) afgeleid van 4,4 ng per kilogram lichaamsgewicht per week.

De TWI is een wetenschappelijk afgeleide grens voor levenslange blootstelling. Wie er over een lange periode boven zit, loopt een verhoogd risico op gezondheidsschade. Eenmalige overschrijding is niet meteen problematisch, maar structurele overschrijding wel. EFSA gaf daarbij aan dat de norm fors strenger is dan eerdere waarden uit 2018 en 2008, omdat steeds meer wetenschappelijk bewijs naar boven kwam over chronische effecten.

De grenswaarde is bewust voor slechts vier PFAS-stoffen vastgesteld. Er bestaan meer dan 10.000 PFAS-verbindingen, maar voor PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS was het meeste toxicologische onderzoek beschikbaar. Voor andere stoffen zoals GenX (HFPO-DA) bestaan aparte advieswaarden. Lees meer over de EFSA-risicobeoordeling.

EU-grenswaarden voor specifieke voedingsmiddelen

EU-Verordening 2022/2388 (per 1 januari 2023 van kracht, sinds 2023 opgenomen in de bredere Verordening 2023/915) legde voor het eerst wettelijke maximumgehaltes voor PFAS in voedingsmiddelen vast. De norm geldt zowel voor de afzonderlijke vier stoffen als voor de som ervan, uitgedrukt in microgram per kilogram (µg/kg).

Producten boven deze grenzen mogen niet op de markt worden gebracht. De NVWA voert jaarlijks steekproeven uit. Bekijk de officiële NVWA-pagina over PFAS in levensmiddelen voor de actuele toelichting.

Wat de NVWA-inspectie 2025 vond

In 2025 testte de NVWA 913 monsters op PFAS, waarvan 809 monsters uit productgroepen met een wettelijke maximumnorm: vlees, vis, visserijproducten, viseolie en eieren. Bij drie monsters werd de wettelijke norm overschreden — alle drie waren krabmonsters. Dat komt neer op 0,3 procent overschrijdingen op het totaal.

Belangrijk: een overschrijding van de wettelijke productnorm is iets anders dan een overschrijding van de EFSA-TWI. Iemand die regelmatig vis of eieren eet die volledig binnen de wettelijke norm blijven, kan toch boven de TWI uitkomen, omdat PFAS uit meerdere bronnen komt. RIVM-onderzoek (2024-2025) bevestigt dat veel Nederlanders al via een normale gemengde voeding boven de TWI van 4,4 ng/kg lichaamsgewicht per week zitten.

In de NVWA-monsters werd PFOS verreweg het vaakst aangetoond (234 keer), gevolgd door PFNA (41 keer), PFHxS (8 keer) en PFOA (5 keer). Dat patroon weerspiegelt de Nederlandse bodem- en watervervuiling: PFOS is historisch het meest verspreid via blusschuim en industriële lozingen.

Vis en zelfgevangen vis: het grootste risico

Vis is in Nederland verreweg de belangrijkste voedingsbron van PFAS. Het RIVM publiceerde in 2024 onderzoek naar PFAS in zoetwatervis uit Nederlandse rivieren en plassen. Vooral vis uit de Westerschelde, het Hollands Diep en omliggende wateren bevat hoge concentraties.

Voor zelfgevangen vis uit deze gebieden adviseren provincies en het RIVM consumptiebeperkingen. Zo geldt voor de Westerschelde het RIVM-advies om zo min mogelijk zelfgevangen vis, garnalen en schelpdieren te eten (bot bijvoorbeeld hooguit twee keer per jaar). Voor andere wateren beoordelen waterbeheerders de risico's met de RIVM-handreiking uit 2024. Voor commerciële vis uit de supermarkt geldt het EU-maximum van 2,0 µg/kg, met aparte, hogere normen voor bijvoorbeeld paling (45 µg/kg) en schaal- en weekdieren (5,0 µg/kg).

Sportvissers in vervuilde gebieden hebben een verhoogd risico. Wie wekelijks zelfgevangen paling of snoekbaars uit Hollands Diep of Westerschelde eet, kan al snel meermaals de TWI binnenkrijgen. Op de PFAS-kaart staan vervuilingsmeldingen per regio. Wie zelf een zorglocatie kent, kan een melding maken.

Eieren van hobbykippen: nieuw RIVM-advies april 2025

Op 15 april 2025 verscherpte het RIVM het advies voor particuliere eieren ingrijpend. Op basis van onderzoek op 60 verschillende locaties in Nederland adviseert het RIVM nu om geen eieren meer te eten van hobbykippen, ongeacht de locatie. Eerder gold dat advies alleen voor eieren uit specifieke vervuilde regio's zoals rondom Chemours in Dordrecht of Custom Powders in Helmond.

De oorzaak ligt in de bodem en in regenwormen. Kippen pikken wormen op uit de grond en wormen nemen PFAS efficiënt op uit zelfs licht vervuilde bodems. Vervolgens komt PFAS via het ei in het menselijk dieet. Vrije uitloop maakt het probleem groter, niet kleiner. Eieren uit de supermarkt komen van pluimveehouderijen waar kippen meestal geen toegang hebben tot natuurlijke bodem en die voldoen aan de EU-norm van 1,7 µg/kg.

Het RIVM-advies geldt voor heel Nederland: niet alleen rondom industrie, maar ook in landelijk Drenthe, Limburg of Friesland. Lees de oorspronkelijke berichten op de RIVM-website over wormen als PFAS-bron.

Andere voedselbronnen: koffie, thee, groente, drinkwater

Hoewel vis en hobbyeieren de meeste aandacht krijgen, komt PFAS ook binnen via andere voeding. Volgens het RIVM zijn relevante bronnen onder andere koffie, thee, graanproducten, melkproducten, vlees, fruit en groenten. Het zijn meestal lage concentraties, maar bij dagelijks gebruik tellen ze op.

Drinkwater levert in Nederland een aanzienlijke bijdrage. Sinds 12 januari 2026 geldt de Europese drinkwaternorm van 100 ng/l voor de som van twintig PFAS; het RIVM adviseert een strengere richtwaarde van 4,4 ng/l. Voor sommige drinkwaterbronnen, met name in West-Nederland en Zuid-Holland, levert kraanwater meer PFAS dan elders. Tegelijk is gebotteld water geen garantie: ook daarin zijn PFAS aangetroffen, soms hoger dan in kraanwater.

Groente uit moestuinen rondom industriële PFAS-bronnen bevat verhoogde concentraties. RIVM-onderzoek bij Chemours (Dordrecht) en het terrein van Custom Powders (Helmond) toonde concrete overschrijdingen aan. Voor moestuinders elders adviseert het RIVM matiging maar geen vermijding. Op onze pagina PFAS in Nederland staat meer achtergrond.

Praktisch: hoe verlaag je je inname?

Er bestaat geen manier om PFAS volledig te vermijden — de stoffen zijn overal aanwezig. Wel kun je je blootstelling verlagen met een aantal concrete keuzes. Geen van deze tips vervangt regelgeving, maar samen maken ze verschil.

• Beperk zelfgevangen vis uit Westerschelde, Hollands Diep en andere bekende hotspots. Volg de provincie-adviezen.
• Eet geen eieren van hobbykippen, conform het RIVM-advies van april 2025. Eieren uit de winkel zijn een veiliger alternatief.
• Wissel eiwitbronnen af: niet elke dag vis, niet elke dag dezelfde supermarktvis. Variatie verlaagt cumulatieve blootstelling.
• Drinkwaterfilter met actieve kool of omgekeerde osmose verlaagt PFAS in kraanwater. Standaard Brita-filters zijn beperkt effectief; gespecialiseerde PFAS-filters werken beter.
• Vermijd anti-aanbakpannen die beschadigd zijn (krassen). PFAS uit voedingsverpakking en bakpapier wordt sinds 2023 stapsgewijs uitgefaseerd in de EU.
• Wees alert op pizzadozen, popcornzakjes en magnetronpopcorn: PFAS in voedselverpakking wordt vanaf 12 augustus 2026 streng gereguleerd onder Verordening (EU) 2025/40 (PPWR), met een limiet van 25 ppb per individuele PFAS.

Wie meer wil weten over de bredere regelgeving, kan terecht bij de Europese Commissie pagina over PFAS in voedsel.

Wat verandert er in 2026 en later?

Vanaf 12 augustus 2026 mag voedselcontactverpakking met meer dan 25 microgram per kilogram aan individuele PFAS niet meer op de Europese markt worden gebracht. Dat raakt fastfoodverpakking, bakpapier en take-away-bakjes — een belangrijke bron van migratie naar voeding.

Daarnaast werkt de EU aan een algehele REACH-restrictie voor PFAS, geïnitieerd door Nederland, Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen in 2023. Het ECHA-comité voor risicobeoordeling (RAC) heeft in 2024-2025 deelopinies gepubliceerd. Een volledig EU-PFAS-verbod kan op zijn vroegst rond 2026-2027 in werking treden, met overgangstermijnen per sector.

Op nationaal niveau loopt het RIVM-onderzoeksprogramma PFAS door tot eind 2025, met vervolgrapportages in 2026. Verwacht wordt dat het RIVM in 2026 met een hernieuwde blootstellingsschatting komt, mogelijk met aangepaste advieswaarden voor specifieke voedingsmiddelen. Volg de actuele stand op de RIVM-pagina actueel PFAS.