PFAS in Zeeland: de Westerschelde als vergaarbak

De Westerschelde, het estuarium dat de grens vormt tussen Zeeland en Belgie, behoort tot de meest PFAS-belaste waterlichamen van Europa. De oorzaak ligt grotendeels bovenstrooms: de 3M-fabriek in Zwijndrecht (Belgie), pal aan de Schelde, heeft decennialang PFAS geloosd in het oppervlaktewater. Die stoffen stromen mee naar de Westerschelde en slaan neer in het sediment langs de Zeeuwse kusten.

Het probleem werd in 2021 breed bekend toen Vlaamse media onthulden dat 3M al jarenlang op de hoogte was van de ernstige PFAS-verontreiniging rond de fabriek. Sindsdien is de Westerschelde uitgegroeid tot het zwaartepunt van het Nederlandse PFAS-debat: het RIVM ontraadt het eten van zelfgevangen vis, de provincie Zeeland heeft een eigen Plan van Aanpak opgesteld en in december 2025 sloot Nederland een schikking met 3M over de schade voor Zeeuwse ondernemers.

Dit artikel zet op een rij wat we begin 2026 weten over de PFAS-belasting in Zeeland: hoe ernstig is de vervuiling, wat betekent dat voor visserij, gezondheid en natuur, en welke stappen worden er gezet om de situatie te verbeteren.

Hoe ernstig is de PFAS-vervuiling in de Westerschelde?

Rijkswaterstaat meet sinds 2019 PFAS in de Westerschelde en het Kanaal Gent-Terneuzen, dertien keer per jaar als onderdeel van het MWTL-programma (Monitoring Waterstaatkundige Toestand des Lands). Alle data worden gepubliceerd op waterinfo.rws.nl. De metingen laten een duidelijk patroon zien: de PFOS- en PFOA-concentraties zijn structureel verhoogd ten opzichte van andere Nederlandse wateren, met een gradient van west (Vlissingen, lager) naar oost (Bath, hoger).

Volgens onderzoek van Wageningen Marine Research is de gemiddelde PFAS-belasting in het oppervlaktewater de afgelopen jaren licht gedaald, maar blijven de risico's voor het ecosysteem groot. Vooral het sediment is een probleem: PFOS hecht zich aan slibdeeltjes en hoopt zich op in de bodem van het estuarium. Bij baggerwerk komt het materiaal weer vrij, wat het lastig maakt om gebaggerd slib elders toe te passen.

Een eenheid die in PFAS-rapportages vaak terugkomt is nanogram per liter (ng/l), oftewel een miljardste gram per liter water. De Europese milieukwaliteitsnorm voor PFOS in oppervlaktewater is 0,65 ng/l als jaargemiddelde voor zoet water en 0,13 ng/l voor zout water. In de Westerschelde wordt die norm op vrijwel alle meetpunten ruim overschreden.

3M Zwijndrecht: de bron bovenstrooms

De 3M-fabriek in het Belgische Zwijndrecht ligt op enkele kilometers van de Nederlandse grens, pal aan de Schelde. Decennialang werden hier PFAS geproduceerd voor onder andere blusschuim, anti-aanbaklagen en waterafstotende coatings. 3M kondigde in 2022 aan wereldwijd te stoppen met PFAS-productie en heeft die activiteiten in Zwijndrecht eind 2024 beeindigd.

De productie is dan wel gestopt, de historische vervuiling blijft. Ultrakorte en korte ketenvarianten van PFAS zitten nog in het grondwater rond de fabriek en komen via een waterzuivering en uiteindelijk de Schelde alsnog in het milieu terecht. 3M voert in opdracht van de Vlaamse overheid een uitgebreid saneringsprogramma uit met een investering van meer dan 571 miljoen euro voor sanering van moestuinen, kippenrennen en sediment in onder meer de Palingbeek.

Voor Nederland is dat saneringsprogramma vooral indirect van belang. De Nederlandse staat heeft 3M in mei 2023 formeel aansprakelijk gesteld voor de schade in de Westerschelde. Op 22 december 2025 werd bekend dat 3M en Nederland een akkoord hebben bereikt over compensatie voor Zeeuwse ondernemers die schade hebben geleden door de PFAS-vervuiling. Het exacte schadebedrag wordt niet publiek gemaakt, maar de regeling raakt onder andere visserij, schelpdiersector en aquacultuur.

Eetadvies RIVM: wat mag nog wel?

Het RIVM heeft in 2022, op basis van metingen van Wageningen University & Research uit 2021, beoordeeld hoeveel PFAS in vis, schelpdieren en garnalen uit de Westerschelde zit. De conclusie was hard: hobbyvissers en sportvissers kunnen beter geen zelfgevangen vis uit de Westerschelde eten, omdat zelfs een paar maaltijden per jaar tot overschrijding van de gezondheidskundige grenswaarde leiden. Voor schelpdieren ligt het iets anders. Mosselen en oesters uit de Westerschelde kunnen volgens het RIVM volwassenen tussen de zeven keer per jaar en twee keer per week eten, afhankelijk van de locatie waar ze geraapt zijn.

De Westerschelde is geen commercieel productiegebied voor mosselen en oesters; de Zeeuwse schelpdiersector werkt vooral in de Oosterschelde en het Grevelingenmeer. Daar zijn de PFAS-niveaus veel lager: in een kilogram Oosterscheldemosselen wordt tussen 0,14 en 0,4 microgram PFAS gemeten, ruim onder de Europese maximumwaarde van 5 microgram die in juni 2023 van kracht werd. De NVWA heeft daarom vastgesteld dat schelpdieren uit de Oosterschelde veilig zijn voor consumptie.

Voor consumenten betekent dit: producten die je in de winkel of bij de visboer koopt, vallen onder de wettelijke normen en zijn veilig. De waarschuwing geldt specifiek voor zelf gevangen of geraapte vis, garnalen en schelpdieren uit de Westerschelde zelf. Ook Sportvisserij Nederland waarschuwt hobbyvissers om geen vis uit de Westerschelde te eten.

Gezondheidsonderzoek onder Zeeuwse omwonenden

De roep om duidelijkheid over gezondheidseffecten was begin 2025 niet meer te negeren. Bij een grootschalige enquete van het RIVM gaven ruim 4.300 omwonenden van Chemours en de Westerschelde aan dat zij willen weten hoeveel PFAS in hun lichaam en omgeving zit en of bepaalde aandoeningen vaker voorkomen in de regio.

Op basis daarvan startte het RIVM in 2026 een tweejarig onderzoek naar gezondheidseffecten van PFAS bij omwonenden van Chemours (Dordrecht) en de Westerschelde. Het onderzoek loopt tot eind 2027 en combineert bestaande zorggegevens, registratiedata en bloedmetingen. Doel is na te gaan of er een 'afwijkend gezondheidsbeeld' is dat samenhangt met de verhoogde PFAS-belasting.

Daarnaast werkt het RIVM aan een referentiewaarde voor PFAS in bloed: hoeveel is normaal in de algemene Nederlandse bevolking en wanneer is sprake van duidelijk verhoogde belasting? De resultaten worden onder andere gebruikt om huisartsen handvatten te geven voor het beantwoorden van vragen van patienten. Wie meer wil weten over de algemene gezondheidseffecten, kan terecht op onze pagina over gezondheidseffecten van PFAS.

Visserij, baggeren en natuur: economische impact

Zeeland leeft van het water. PFAS raakt daarmee meerdere economische pijlers tegelijk. Onderstaande tabel laat zien op welke sectoren de vervuiling doorwerkt en wat de stand van zaken is in 2026.

Het baggeren van vaargeulen is een van de hardnekkigste praktische problemen. Het Westerschelde-slib is vaak te belast om elders in zee te storten of voor landwinning te gebruiken. Rijkswaterstaat en de Vlaamse Waterwegen werken aan oplossingen om gebaggerd materiaal in afgesloten depots te bergen. Daarnaast is het Westerschelde-estuarium aangewezen als Natura 2000-gebied, waardoor effecten op vogels en zeehonden extra zorgvuldig in kaart moeten worden gebracht.

Zeeuws Plan van Aanpak en lokale meetnetten

De provincie Zeeland heeft begin 2026 een geactualiseerd Zeeuws Plan van Aanpak PFAS vastgesteld, met als kernpunten: bronaanpak (lobby richting Belgie en EU), monitoring (uitbreiding meetnet), communicatie (helder eetadvies, informatie voor inwoners) en sanering (omgang met PFAS-houdende grond en bagger).

Het Zeeuwse meetnet is in 2024-2025 fors uitgebreid. Op de provinciale kaart kaarten.zeeland.nl/map/pfas zijn meetwaarden per locatie te raadplegen. Burgers kunnen zelf zien hoe hoog de PFAS-belasting op een specifieke meetlocatie is, hoe die zich heeft ontwikkeld en welke stoffen precies zijn aangetoond. Op PFASkaart Nederland wordt deze informatie gecombineerd met meldingen van inwoners en andere bronnen tot een landelijk beeld.

Voor vragen over voedsel en gezondheid kunnen inwoners terecht bij GGD Zeeland. Wie zelf vermoedt dat zijn omgeving is verontreinigd, of een lozing of incident wil melden, kan dat ook bij PFASkaart Nederland doen via een melding. Hoe meer datapunten, hoe scherper het landelijke beeld wordt.

Grensoverschrijdende aanpak en EU-verbod

De PFAS-problematiek in Zeeland is per definitie grensoverschrijdend: zonder maatregelen aan de Belgische bron, blijft het dweilen met de kraan open. Nederland en Vlaanderen voeren bilateraal overleg in de Internationale Scheldecommissie. Inzet vanuit Nederland is dat de emissienormen voor de 3M-site verder worden aangescherpt en dat ultrakorte ketens (zoals TFA) ook onder de meetverplichtingen gaan vallen.

Tegelijk loopt op Europees niveau de behandeling van het universele PFAS-verbod. Het voorstel uit 2023 van vijf landen (waaronder Nederland) raakt ruim 10.000 PFAS-stoffen. De Risk Assessment Committee (RAC) van de ECHA stemde in maart 2026 in met het verbod, en de Socio-Economic Assessment Committee (SEAC) heeft op 26 maart 2026 zijn ontwerp-advies gepubliceerd. De openbare consultatie loopt tot 25 mei 2026; de definitieve SEAC-opinie wordt eind 2026 verwacht. Volgt de Europese Commissie het advies, dan kan de markt voor veel PFAS-toepassingen in de jaren daarna stapsgewijs worden afgesloten, met tijdelijke uitzonderingen voor bepaalde medische en industriele toepassingen.

Voor Zeeland betekent een Europees verbod vooral dat nieuwe lozingen worden voorkomen. De historische vervuiling van Westerschelde-bodem en grondwater verdwijnt daarmee niet; daarvoor is langjarige monitoring en gerichte sanering nodig. Meer achtergrond over de Europese aanpak staat op de pagina PFAS in Nederland.

Wat kunnen Zeeuwse inwoners zelf doen?

Voor inwoners van Zeeland is het belangrijkste advies: volg de officiele eetadviezen van het RIVM. Eet geen zelfgevangen vis, garnalen of geraapte schelpdieren uit de Westerschelde, of beperk dat tot enkele keren per jaar volgens het locatie-specifieke advies. Producten uit de winkel zijn veilig.

Voor moestuinen langs de Westerschelde geldt: spoel groenten goed af, was bladgroenten en houd rekening met overstroomde gebieden waar slib kan zijn afgezet. De provincie laat in 2026 bodemonderzoek doen op 18 locaties in tien Zeeuwse gemeenten; GGD Zeeland adviseert moestuinders in aandachtsgebieden om af te wisselen met groente en fruit uit de winkel. Drinkwater in Zeeland is veilig: drinkwaterbedrijf Evides gebruikt geen Westerschelde-water als bron; het komt onder andere uit de Biesbosch en de Maas, met aanvullende zuivering op PFAS.

Vermoed je een vervuilde locatie of zie je iets opvallends in je leefomgeving? Doe dan een melding via PFASkaart Nederland. Onze meldingenkaart helpt om locaties te signaleren waar verder onderzoek nodig is. Wil je weten wat de algemene situatie elders in het land is, kijk dan op de PFAS-kaart van Nederland voor een overzicht van bekende hotspots.