Kun je nog veilig zwemmen? PFAS in recreatieplassen en zwemwater

De zomer begint, de plassen vullen zich en de vraag die steeds vaker opduikt is: is het nog verantwoord om te zwemmen? PFAS zitten in ons drinkwater, in ons voedsel en ook in het oppervlaktewater waar we recreëren. Maar hoe groot is het risico als je een paar slagen maakt in de plaatselijke recreatieplas of een duik neemt in de Westerschelde?

Zit er PFAS in zwemwater?

Ja, PFAS zijn aangetroffen in vrijwel alle Europese oppervlaktewateren, en Nederland is geen uitzondering. Recreatieplassen, rivieren en kustwateren bevatten meetbare concentraties PFAS, vaak als gevolg van industriële lozingen, het gebruik van blusschuim op vliegvelden of de verspreiding via landbouwgrond. Hoe hoog de concentraties zijn, verschilt sterk per locatie. Plassen die in de buurt liggen van chemische industrie of voormalige brandweerlocaties laten doorgaans hogere waarden zien dan plassen in meer landelijke gebieden.

In 2024 stelde het RIVM nieuwe advieswaarden vast voor PFAS in zwemwater. Voor oppervlaktewater, zoals recreatieplassen en rivieren, geldt een grenswaarde van 280 nanogram PEQ per liter. Daarboven geeft de provincie of het waterschap een negatief zwemadvies. De grenswaarde voor binnenzwembaden ligt lager, op 71 nanogram per liter, omdat mensen in een zwembad gemiddeld vaker zwemmen dan in open water.

Is zwemwater inslikken een reëel gezondheidsrisico?

Dat hangt af van de concentratie PFAS en hoe vaak je zwemt. De RIVM-advieswaarden gaan ervan uit dat het PFAS dat je binnenkrijgt via inslikken van zwemwater, niet meer dan 20 procent mag uitmaken van de totale gezondheidskundige grenswaarde. Die keuze is bewust: Nederlanders krijgen via voedsel en drinkwater al relatief veel PFAS binnen, dus er blijft weinig ruimte over voor extra blootstelling via recreatie.

In de praktijk slik je als zwemmer een kleine hoeveelheid water in, gemiddeld een paar slokken per uur. Zolang de concentraties onder de advieswaarde liggen, is dat vrijwel geen probleem. Wel geldt: hoe vaker je zwemt en hoe meer water je inslikt, hoe groter de cumulatieve blootstelling. Kleine kinderen die uitbundig in het water spelen, krijgen verhoudingsgewijs meer binnen dan een volwassen baantjestrekker.

PFAS zijn niet acuut giftig in lage doses. De gezondheidseffecten die onderzoekers het meest verwachten zijn storingen in het immuunsysteem, hormonale verstoringen en een verhoogde kans op bepaalde aandoeningen bij langdurige blootstelling aan te hoge niveaus. Dat maakt PFAS anders dan bacteriën of blauwalg in zwemwater: je wordt er niet direct ziek van, maar de ophoping over jaren telt mee. Juist daarom kiest het RIVM voor strenge advieswaarden die ook rekening houden met alles wat je via andere routes al binnenkrijgt.

Hoe werkt de monitoring van zwemwater in Nederland?

Waterschappen meten de waterkwaliteit bij officieel aangewezen zwemlocaties minstens eenmaal per maand tijdens het zwemseizoen, dat loopt van mei tot september. Ze testen op bacteriën zoals E. coli en op blauwalg; sinds de RIVM-advieswaarden van 2024 nemen provincies en waterschappen daarnaast PFAS-metingen mee, al is dat Europees niet verplicht. De provincie is eindverantwoordelijk: zij beslissen of er een negatief zwemadvies of zwemverbod komt op basis van de meetresultaten.

Niet elke plas wordt gemonitord. In Nederland zijn ruim 700 locaties officieel aangewezen als zwemwater. Alleen die locaties worden structureel getest. Wie op een niet-aangewezen plek zwemt, heeft geen actuele kwaliteitsdata beschikbaar en zwemt dus altijd op eigen risico.

Provincies als Utrecht publiceerden hun PFAS-meetresultaten openbaar. Zo bleek dat de Utrechtse zwemwateren ruim onder de RIVM-advieswaarde zitten. Andere provincies voerden na de nieuwe advieswaarden van 2024 spoedonderzoeken uit, met als gevolg dat enkele locaties in de Achterhoek (Dinxperlo en Zelhem) en in Zuid-Holland (Barendrecht, Rotterdam en Dordrecht) een negatief zwemadvies of zwemverbod kregen. In Flevoland bleven alle geteste zwemlocaties onder de risicogrens.

Is zwemmen in de Westerschelde gevaarlijk?

De Westerschelde heeft hoge PFAS-concentraties, vooral door jarenlange lozingen van 3M in het Belgische Zwijndrecht bij Antwerpen, stroomopwaarts op de Schelde. Toch heeft de rechter in 2026, in een zaak van de Zeeuwse Stichting Gezond Water, geoordeeld dat de provincie Zeeland strandbezoekers niet extra hoeft te waarschuwen en dat er geen reden is voor een zwemverbod: de gemeten waarden bij de officiële zwemlocaties blijven onder de RIVM-advieswaarde voor zwemwater.

Dat betekent niet dat er geen zorgen zijn. GGD Zeeland adviseert zwemmers na het zwemmen te douchen en handen te wassen voor het eten. Kinderen en huisdieren worden aangeraden niet in zeeschuim te spelen of het in te slikken, omdat PFAS zich daarin kunnen ophopen. Het grootste risico bij de Westerschelde zit trouwens niet in het zwemmen zelf, maar in het eten van zelfgevangen vis of garnalen uit dit water. Dat wordt sterk afgeraden vanwege de hoge PFAS-gehaltes in die dieren.

Het RIVM doet vervolgonderzoek met bloedmonsters uit 2025, met extra aandacht voor de regio rond de Westerschelde, waar in het eerste landelijke bloedonderzoek vooral PFOS verhoogd bleek. De uitkomsten worden verwacht in de loop van 2026 en kunnen leiden tot bijgestelde adviezen.

Welke recreatieplassen zijn problematisch?

De afgelopen jaren zijn in diverse plassen verhoogde PFAS-waarden gemeten. Bekende voorbeelden:

• Zwemplas Merwelanden (Dordrecht): verhoogde PFOA-concentraties, vermoedelijk via het grondwater aan de westkant van de plas, tussen de plas en de voormalige stortplaats Derde Merwedehaven, in de invloedssfeer van Chemours. Er gold een negatief zwemadvies. Na extra doorspoelen van de plas daalden de waarden tot ruim onder de advieswaarde, en op 1 mei 2025 hief de provincie Zuid-Holland het negatieve zwemadvies op. Wel loopt er nog vervolgonderzoek naar de bron.
• Het Blauwe Meer (Dinxperlo) en de zwemplas van vakantiepark De Betteld (Zelhem): verhoogde PFAS-waarden aangetroffen, met een negatief zwemadvies in Dinxperlo en een zwemverbod in Zelhem, en als gevolg een spoedonderzoek van de provincie Gelderland naar de overige recreatieplassen.
• Plassen in de omgeving van Chemours (Dordrecht): het RIVM concludeerde dat zwemmen in de directe omgeving niet schadelijk is voor de gezondheid, mits de actuele zwemwateradviezen worden gevolgd.

Provincies zijn verantwoordelijk voor de aangewezen zwemlocaties en laten het water minstens één keer per maand testen op bacteriën, blauwalg en PFAS. Bij een overschrijding volgt een negatief zwemadvies of in ernstige gevallen een zwemverbod.

Hoe weet je of een plas veilig is?

De makkelijkste manier is zwemwater.nl. Op die website en via de bijbehorende app zie je per zwemlocatie de actuele kwaliteitsstatus. Borden bij de plas tonen dezelfde informatie. Een groene vlag of status "goed" betekent dat de waarden binnen de norm vallen, inclusief PFAS. Oranje of rood betekent afblijven.

Let op: alleen officieel aangewezen zwemlocaties worden getest. Spontaan zwemmen in een sloot, vaart of niet-aangewezen plas is altijd op eigen risico. Van die locaties zijn geen PFAS-metingen beschikbaar.

Wat kun je zelf doen om blootstelling te beperken?

Een paar praktische stappen maken al verschil:

• Slik zo min mogelijk water in. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar kleine kinderen doen het onbewust veel.
• Douche na het zwemmen, zeker bij locaties met bekende PFAS-verontreiniging.
• Was je handen voor je iets eet na het zwemmen.
• Vermijd zeeschuim bij kustlocaties in gebieden met hoge PFAS-concentraties, zoals de Westerschelde-kust.
• Check zwemwater.nl voor je naar een plas rijdt, zeker als je met kinderen gaat.

Verschilt het risico per soort water?

Ja, en die verschillen zijn relevant als je bewust keuzes wilt maken. Een paar vuistregels:

• Stilstaande plassen hopen PFAS sneller op dan stromende wateren, omdat verdunning minder optreedt. Plassen die in het verleden onttrokken water kregen uit een verontreinigd stroomgebied, kunnen jarenlang verhoogde waarden blijven tonen.
• Rivierwater varieert sterk per seizoen en per locatie. Na hevige regenbuien spoelen PFAS van landbouwgrond en verkeerswegen mee het water in, waardoor concentraties tijdelijk kunnen stijgen.
• Kustwater en zeewater zijn doorgaans sterk verdund, maar locaties nabij industriële uitstoot, zoals de Westerschelde, kunnen ook in zee meetbaar verhoogde waarden hebben.
• Binnenzwembaden hebben een strengere RIVM-grenswaarde (71 nanogram per liter), maar worden ook strenger gemonitord en gefilterd. Wie kiest voor een zwembad vermijdt een deel van de onzekerheid over oppervlaktewaterkwaliteit.

De conclusie is niet dat je één type water altijd moet vermijden, maar dat het loont om je te verdiepen in de specifieke locatie die je bezoekt.

Wat doen provincies en waterschappen om het probleem aan te pakken?

Naast meten en adviseren investeren sommige waterbeheerders actief in herstel. Bij de Merwelanden in Dordrecht is de zwemplas extra doorgespoeld om de PFAS-concentraties terug te dringen. Dat heeft gewerkt: op 1 mei 2025 werd het negatieve zwemadvies ingetrokken voor het nieuwe zwemseizoen.

Op nationaal niveau werkt de overheid aan een aanpak om PFAS-lozingen verder terug te dringen. Chemours in Dordrecht heeft al strengere eisen gekregen voor zijn lozingen. Waterschappen investeren in betere filtertechnieken voor drinkwater en onderzoeken welke technieken ook voor zwemwater toepasbaar zijn, zoals actieve koolstoffiltratie en ionenwisseling.

Op Europees niveau is er een verbod in de maak op niet-essentieel gebruik van PFAS in producten. Dat neemt de bron niet van vandaag op morgen weg, maar beperkt wel nieuwe toevoeging aan het milieu. De verwachting is dat concentraties in het oppervlaktewater op de lange termijn langzaam zullen dalen, maar doordat PFAS zo persistent zijn, duurt dat tientallen jaren.

Mag je gewoon zomers genieten van open water?

Op de meeste officieel aangewezen zwemlocaties in Nederland is zwemmen gewoon veilig. De RIVM-advieswaarden zijn ingesteld met een ruime veiligheidsmarge, en provincies en waterschappen monitoren de waterkwaliteit actief gedurende het hele zwemseizoen. Problemen zoals bij de Merwelanden of de Westerschelde zijn reëel maar lokaal. Ze worden gesignaleerd en gecommuniceerd via de officiële kanalen.

Het is dus niet zo dat je open water als categorie moet mijden. Wel is het verstandig om bewust te kiezen: zwem op aangewezen locaties, gebruik de app, en volg de adviezen van de provincie of GGD als die er zijn. Dat is geen paniek, maar gewoon slim recreëren in een land dat actief aan de slag is met een hardnekkig milieuprobleem.