Tata Steel IJmuiden: PFAS in de uitstoot

Tata Steel in IJmuiden is met afstand de grootste industriele uitstoter van Nederland. De staalfabriek staat al jaren onder vuur vanwege uitstoot van fijnstof, polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK), zware metalen en kankerverwekkend chroom-6. Ook PFAS staat inmiddels op de monitoringsagenda: bij het bodemonderzoek op het terrein toetst de omgevingsdienst sinds enkele jaren ook op PFAS.

De vraag die omwonenden, omgevingsdiensten en het RIVM bezighoudt is hoe groot de PFAS-bijdrage van Tata Steel werkelijk is. Komt PFAS uit de cokesfabrieken via de lucht naar buiten, of vooral via lozingen op het Noordzeekanaal? En welke handhavingsstappen zijn er in 2025 gezet door de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (ODNZKG)?

Dit artikel zet de stand van zaken voor 2025-2026 op een rij: meetwaarden, regelgeving, lopende dwangsommen en wat de toezichthouders zeggen over de PFAS-belasting in de IJmond.

Welke PFAS zijn er rond Tata Steel aangetoond?

PFAS is een verzamelnaam voor meer dan 10.000 per- en polyfluoralkylstoffen. Bij staal- en cokesproductie kan PFAS ontstaan als bijproduct van hogetemperatuurprocessen of binnenkomen via blusmiddelen, smeermiddelen en coatings. In het ODNZKG-dossier worden vooral PFOS, PFOA en GenX genoemd.

De Omgevingsdienst publiceerde in februari 2025 een toelichting op de bodemverontreiniging op het terrein van Tata Steel. Daarin staat dat de PFAS-gehalten in de bodem voldoen aan de kwaliteitsklasse Landbouw/Natuur van de bodemkwaliteitskaart, wat betekent dat de gemeten waarden onder de strengste hergebruiksnorm blijven. Dit lijkt geruststellend, maar de bodemkaart zegt niets over de actuele uitstoot via lucht of water; het gaat om een momentopname van de vaste bodem. Lees meer over de Nederlandse normensystematiek op de pagina PFAS in Nederland.

Hoe komt PFAS bij een staalfabriek vrij?

Bij Tata Steel zijn meerdere processen die PFAS kunnen vrijmaken of bevatten. De belangrijkste routes zijn:

• Cokesfabrieken (KGF1 en KGF2): bij het maken van cokes uit steenkool ontstaan teerachtige condensaten. Het hoogovengascondensaat bevatte volgens de ODNZKG hoge concentraties kwik, lood, nikkel en PAK; daarnaast wordt onderzocht in hoeverre fluorhoudende verbindingen meelopen.
• Blus- en smeermiddelen: traditioneel werden in de zware industrie PFAS-houdende blusschuimen gebruikt. Resten daarvan kunnen via hemelwaterafvoer in de sloten en uiteindelijk in het Noordzeekanaal terechtkomen.
• Coatings en walsoliën: bij de bewerking van staal worden olien en coatings gebruikt die historisch PFAS-toevoegingen bevatten.
• Diffuse depositie: via fijnstof en stofuitstoot kunnen PFAS-deeltjes neerslaan in de wijde omgeving van het terrein.

Het RIVM deed in het najaar van 2024 voor de vierde keer onderzoek naar de hoeveelheid PAK en metalen in neergeslagen stof rond Tata Steel. Eerdere metingen vonden plaats in 2020 en 2022. De resultaten van de meting 2024 werden begin 2025 gepubliceerd en lieten op de meeste meetpunten verhoogde depositie zien van PAK, ijzer, mangaan, chroom en vanadium ten opzichte van niet-industriele gebieden. PFAS zit nog niet standaard in deze depositiemetingen, maar wordt wel als logische volgende stap genoemd.

Lozingen op het Noordzeekanaal: wat weten we?

Tata Steel loost via een groot aantal punten op het Noordzeekanaal. Rijkswaterstaat is bevoegd gezag voor deze lozingen. In 2024 ontstond commotie over kwiklozingen zonder vergunning: de ODNZKG legde Tata Steel een last onder dwangsom op nadat bleek dat het bedrijf kwik via het bedrijfsriool loosde, terwijl daar geen vergunning voor was.

Voor PFAS komen er strengere Europese normen aan voor zowel oppervlaktewater (herziening van de Kaderrichtlijn Water, akkoord in september 2025, uiterlijk eind 2027 om te zetten in Nederlandse regels) als drinkwater (EU-Drinkwaterrichtlijn, van kracht per 2026). Voor oppervlaktewater komt er een groepsnorm van 4,4 nanogram per liter voor de som van een reeks PFAS, uitgedrukt als PFOA-equivalenten. Het RIVM gebruikt diezelfde 4,4 ng/l nu al als indicatieve richtwaarde voor drinkwater, en veel Nederlands oppervlaktewater zit daarboven.

Volgens onderzoek van Investico (2023, met NOS, FD, Trouw en De Groene) zijn de lozingsvergunningen van veel grote Nederlandse bedrijven verouderd; een eerdere steekproef van Rijkswaterstaat wees uit dat driekwart van zijn circa 800 lozingsvergunningen niet meer actueel was. Ze stammen uit een tijd dat PFAS niet als specifieke stof werd genormeerd. Rijkswaterstaat is bezig deze vergunningen te bezien en te herzien, met prioriteit voor PFAS-lozingen; de Algemene Rekenkamer noemde het toezicht op industriele lozingen in 2025 ontoereikend. Zie ook de waterkwaliteitsdata van Rijkswaterstaat.

Handhaving 2025: dwangsommen en vergunningverscherping

De ODNZKG voert een actief handhavingsbeleid bij Tata Steel. Een aantal kerngebeurtenissen in 2025:

De normoverschrijdingen op de batterijschoorstenen liepen volgens de ODNZKG bij KGF1 op tot twintig keer de norm en bij KGF2 tot vijf keer de norm. Hoewel deze cijfers niet specifiek over PFAS gaan, illustreren ze de bredere problematiek: de cokesfabrieken zijn structureel niet in staat om binnen de gestelde emissiegrenzen te werken. PFAS-monitoring loopt mee in de bredere ZZS-rapportageverplichting (Zeer Zorgwekkende Stoffen).

Wat doet Tata Steel zelf?

Tata Steel Nederland heeft in haar Roadmap Plus 2025 toegezegd om voor 2030 over te stappen op groen staal via een DRI-installatie (Direct Reduced Iron) op waterstof, waarbij de cokesfabrieken en hoogovens stapsgewijs worden afgebouwd. Het bedrijf publiceert kwartaalcijfers over emissies en meldt forse dalingen van de uitstoot van fijnstof, PAK en zware metalen sinds de start van het programma.

Voor PFAS specifiek geldt, net als voor andere bedrijven, de verplichting om PFAS-houdend blusschuim uit te faseren (Europese REACH-restrictie). Verifieerbare publieke meetdata over PFAS in de lucht- en wateruitstoot van Tata Steel ontbreken echter nog grotendeels.

Voor inwoners van de IJmond die zich zorgen maken kunnen meldingen worden gedaan via het meldpunt van ODNZKG. Een melding van een vermoede PFAS-locatie kan ook bij ons worden gedaan via het meldformulier; de meldingen worden zichtbaar op de PFAS-kaart.

Gezondheidseffecten voor omwonenden

Het RIVM publiceerde in september 2023 een gezondheidsonderzoek over de IJmond. Daaruit bleek dat inwoners door de uitstoot van Tata Steel een verhoogd risico lopen om ziek te worden en korter te leven; eerder al stelde het RIVM vast dat de hoeveelheid lood en PAK in neergedaald stof ongewenst is voor de gezondheid van kinderen. PFAS werd in dit onderzoek niet apart gemeten.

De European Food Safety Authority (EFSA) hanteert sinds 2020 een tolerable weekly intake (TWI) van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week voor de som van vier PFAS (PFOS, PFOA, PFNA, PFHxS). Recent Nederlands onderzoek laat zien dat een groot deel van de algemene bevolking deze TWI overschrijdt, vooral via voeding en drinkwater. Voor mensen die in industriegebieden wonen is de blootstelling extra zorgwekkend door additionele depositie van industriestof.

Stichting FrisseWind.nu heeft Tata Steel op 19 december 2025 gedagvaard in een massaclaim bij de rechtbank Noord-Holland (WAMCA), met een eis van minimaal 1,4 miljard euro voor omwonenden. De claim richt zich primair op gezondheidsschade en hinder door de uitstoot van schadelijke stoffen zoals fijnstof en PAK. Wanneer de rechtbank de zaak behandelt is nog niet bekend.

Wat kunnen omwonenden zelf doen?

Voor inwoners van Beverwijk, Velsen, Heemskerk en omliggende gemeenten zijn er enkele praktische voorzorgsmaatregelen die de PFAS-blootstelling kunnen beperken:

• Drinkwater: PWN, het drinkwaterbedrijf voor Noord-Holland, meet structureel op PFAS en zuivert met actieve kool. Het geleverde drinkwater voldoet aan de wettelijke norm van 100 ng/l (som-PFAS); drinkwater uit oppervlaktewater, zoals in Noord-Holland, zit wel vaak boven de strengere RIVM-richtwaarde van 4,4 ng/l.
• Moestuingebruik: de GGD adviseert groenten uit een moestuin in de IJmond goed te wassen vanwege neergedaald stof. Bladgroenten nemen doorgaans meer op dan wortel- en knolgewassen. Zie ook PFAS in moestuin en groente.
• Zelf gevangen vis: het Voedingscentrum raadt al jaren af om regelmatig zelf gevangen vis uit Nederlands binnenwater te eten, omdat naast PFAS ook kwik, dioxines en PCB's zich ophopen in vis. Het RIVM publiceert adviezen per gebied en vissoort.
• Stof in huis: goed schoonmaken met een natte doek vermindert depositie van industriestof in de woning, vooral op vensterbanken en in slaapkamers. Lees meer in PFAS-stof in huis: schoonmaaktips.

Bij GGD Kennemerland kan men terecht voor individueel gezondheidsadvies. De gemeenten in de IJmond bieden via een gezamenlijk platform actuele informatie over luchtkwaliteit en gezondheidsmetingen.

Toezichtshorizon 2026: wat staat er op de rol?

2026 wordt een sleuteljaar voor de regulering van PFAS bij Tata Steel. De belangrijkste verwachte stappen:

• EU-restrictievoorstel PFAS: de behandeling van het brede PFAS-restrictievoorstel bij ECHA en de Europese Commissie loopt door. ECHA verwacht de wetenschappelijke beoordeling eind 2026 af te ronden; daarna volgt een voorstel van de Commissie, met overgangstermijnen die per toepassing verschillen. Zie ECHA over PFAS.
• Inspectie KGF2 na 24 december 2025: indien Tata Steel niet aan de gestelde voorwaarden voldoet, kan de provincie de procedure starten om de vergunning voor KGF2 in te trekken. Dat zou een precedent zijn voor handhaving op zware industrie in Nederland.
• Herziening lozingsvergunning Rijkswaterstaat: verwacht wordt dat in 2026 voor het eerst een vernieuwde lozingsvergunning met expliciete PFAS-grenswaarden wordt afgegeven. De huidige vergunning dateert nog uit een tijd zonder PFAS-normering.
• Nieuwe Europese emissierapportage: de Industrial Emissions Portal Regulation (2024) vervangt het E-PRTR en breidt de rapportageplicht van grote bedrijven uit; de eerste rapportage onder de nieuwe regels volgt in 2028. Of en hoe PFAS-emissies daarin apart zichtbaar worden, moet nog blijken.

De combinatie van EU-druk, nationale handhaving en lokale activistische actie maakt het waarschijnlijk dat de PFAS-belasting rond Tata Steel in de komende jaren beter in beeld komt en dat concrete reductiedoelen worden vastgelegd. Tot die tijd blijft een zorgvuldige monitoring door RIVM, ODNZKG en Rijkswaterstaat de belangrijkste informatiebron voor omwonenden en beleidsmakers.