Wat is PFAS? Alles over forever chemicals in Nederland

PFAS staat voor poly- en perfluoralkylstoffen, een verzamelnaam voor meer dan 10.000 door de mens gemaakte chemische stoffen. Ze hebben een eigenschap die ze tegelijk handig en problematisch maakt: ze breken niet of nauwelijks af in het milieu. Daarom worden ze ook wel forever chemicals genoemd. Sinds maart 2026 staan PFAS opnieuw hoog op de Europese agenda, omdat het Comité voor risicobeoordeling van het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) zijn definitieve advies heeft afgegeven over een breed Europees PFAS-verbod onder REACH.

In Nederland is PFAS inmiddels overal te vinden: in oppervlaktewater, grondwater, bodem, voedsel en in het bloed van vrijwel iedere inwoner. Het RIVM bevestigde in 2025 dat bij de Nederlandse bevolking de PFAS-concentratie in bloed gemiddeld boven de gezondheidskundige grenswaarde ligt. Dit artikel zet op een rij wat PFAS zijn, waar ze vandaan komen, welke normen er gelden in 2026 en wat er aan staat te komen.

Wat zijn PFAS chemisch gezien?

PFAS zijn organische verbindingen waarin koolstofatomen aan fluoratomen zijn gebonden. De koolstof-fluorbinding (C–F) is een van de sterkste enkelvoudige bindingen in de organische chemie. Daardoor zijn deze stoffen extreem stabiel: ze zijn bestand tegen hoge temperaturen, water, vet en zuren. Die eigenschap maakte PFAS decennialang aantrekkelijk voor industriële toepassingen.

Binnen de PFAS-familie zijn er verschillende subgroepen. Langketenige PFAS hebben acht of meer koolstofatomen en blijven extreem lang in het lichaam. Korterketenige PFAS en zogeheten ultrakorte PFAS (zoals TFA, trifluorazijnzuur) verlaten het lichaam sneller, maar verspreiden zich juist makkelijker door water en lucht. Onderzoekers ontdekken nog steeds nieuwe PFAS-varianten in milieumonsters.

Berucht zijn vooral PFOS, PFOA, PFNA, PFHxS en GenX. PFOS werd jarenlang verwerkt in blusschuim en textielcoatings, PFOA in de productie van teflon en Gore-Tex. GenX werd door Chemours in Dordrecht ontwikkeld als vervanger voor PFOA, maar blijkt vergelijkbare zorgen op te roepen.

Waarom heten PFAS forever chemicals?

De term forever chemicals verwijst naar de extreme persistentie. Onder normale omstandigheden in het milieu hebben PFOS en PFOA een halfwaardetijd van tientallen tot honderden jaren in bodem en sediment. Ook in het menselijk lichaam zijn de halfwaardetijden lang: voor PFOS gemiddeld 5,4 jaar, voor PFOA ongeveer 2,7 jaar en voor PFHxS zelfs rond de 8 jaar. Eenmaal binnen, hopen ze zich op in bloed, lever en nieren.

De enige bekende manieren om PFAS af te breken zijn extreme hitte (boven 1000 °C in speciale verbrandingsovens) of geavanceerde technieken zoals superkritische waterontleding. In gewoon afvalwater, oppervlaktewater of bodem zijn PFAS daardoor praktisch onverwoestbaar. Dit verklaart waarom stoffen die in de jaren zestig en zeventig zijn uitgestoten nog steeds in metingen opduiken. Meer over de chemische achtergronden staat in PFAS en afbraak.

In welke producten zit of zat PFAS?

PFAS zijn de afgelopen vijftig jaar in een verbazend breed scala van producten verwerkt. Het RIVM en de Inspectie Leefomgeving en Transport noemen onder andere:

• Antiaanbaklagen in pannen, bakblikken en kookgerei
• Water- en vuilafstotende coatings op outdoorkleding, regenjassen, tapijten en bekledingsstoffen
• Blusschuim (AFFF) bij brandweerkazernes, vliegbases en chemische industrie
• Voedselverpakkingen zoals bakpapier, popcornzakjes, frietbakjes en pizzadozen
• Cosmetica zoals lipstick, mascara, foundation en nagellak
• Smeermiddelen, hydraulische vloeistoffen en industriële procesvloeistoffen
• Skiwax, fietsketting-lubricants en bepaalde verfsoorten
• Medische hulpmiddelen, implantaten en verpakkingen

Hoewel PFOS en PFOA al sinds 2009 respectievelijk 2020 verboden zijn onder het Verdrag van Stockholm en de POP-verordening, zitten ze nog vaak in oudere producten. Bovendien circuleren in 2026 nog steeds veel andere PFAS-varianten waar geen specifiek verbod voor bestaat. Op de productpagina verschil PFOS, PFOA en GenX staan de belangrijkste varianten op een rij.

Hoe groot is het PFAS-probleem in Nederland?

Nederland behoort tot de Europese landen met de hoogste PFAS-belasting. Dat heeft meerdere oorzaken. Allereerst is Nederland de afvoerputje van Europa: de Rijn, Maas en Schelde voeren PFAS aan uit Duitsland, Zwitserland, Frankrijk en België. Ten tweede liggen er meerdere puntbronnen op Nederlands grondgebied, zoals Chemours in Dordrecht, Tata Steel in IJmuiden (waar sinds 2022 PFAS in de omgeving en de lozingen wordt onderzocht) en de Belgische 3M-fabriek in Zwijndrecht net over de grens. Ten derde heeft Nederland veel oude brandweerkazernes en vliegbases waar AFFF-blusschuim is gebruikt.

Het RIVM heeft in juni 2025 een nieuw landelijk bloedonderzoek opgezet, samen met Sanquin en 41 vaste afnamelocaties. De resultaten worden in 2026 verwacht. Eerder onderzoek (2016-2017) toonde al aan dat in bijna alle 1.500 onderzochte bloedmonsters minstens zeven verschillende PFAS aantoonbaar waren, en dat de gemiddelde concentratie boven de gezondheidskundige grenswaarde lag. In de regio's Dordrecht en Westerschelde lagen de waarden voor sommige PFAS hoger dan elders. Een uitgebreid overzicht van de regionale verschillen staat op de PFAS-kaart van Nederland.

Hoe komen PFAS in je lichaam?

Voor de gemiddelde Nederlander loopt blootstelling vooral via voedsel en drinkwater. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) heeft in 2020 de toelaatbare wekelijkse inname (TWI) voor de som van PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS verlaagd naar 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week. Voor een volwassene van 70 kilo komt dat neer op slechts 308 nanogram per week. Dat lijkt veel, maar uit Europese voedingsstudies blijkt dat een groot deel van de bevolking deze grens overschrijdt.

Voedingsmiddelen die in Nederlandse studies relatief hoog scoren zijn vis (zeker uit de Westerschelde en Hollands Diep), schaal- en schelpdieren, eieren van eigen kippen in vervuilde gebieden en bladgroenten uit moestuinen op verdachte grond. Drinkwater is in Nederland over het algemeen goed, mede dankzij de inspanningen van drinkwaterbedrijven, maar in regio's met aanvoer uit de Maas of het Hollands Diep is extra zuivering nodig. Meer hierover in het artikel PFAS in drinkwater. Andere routes zijn huisstof, binnenlucht uit producten met PFAS-coatings en in mindere mate de huid.

Welke normen gelden in 2026?

De normen voor PFAS zijn de afgelopen jaren stevig aangescherpt. In 2026 zijn dit de belangrijkste:

Vanaf 12 januari 2026 zijn de Nederlandse drinkwaterbedrijven verplicht structureel te meten op de twintig genoemde PFAS-verbindingen. Voor bodem geldt het tijdelijke handelingskader, dat in 2026 wordt herzien op basis van nieuw RIVM-onderzoek. De achtergrondwaarden zijn streng vergeleken met andere EU-landen, maar omdat de werkelijke vervuiling vaak veel hoger is, zorgt dit regelmatig voor knelpunten bij grondverzet. Hoe dat in de praktijk uitwerkt staat in PFAS en de Omgevingswet.

Wat verandert er met het EU-PFAS-verbod?

Sinds 13 januari 2023 ligt er bij ECHA een voorstel van Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden voor een groepsbeperking van PFAS onder REACH. Dit zou een van de breedste chemische beperkingen ooit binnen de EU worden. In maart 2026 heeft ECHA's Comité voor risicobeoordeling (RAC) zijn definitieve positieve advies afgegeven. Het Comité voor sociaaleconomische analyse (SEAC) heeft een conceptadvies gepubliceerd dat tot 25 mei 2026 ter inzage ligt voor publieke consultatie.

Voor eind 2026 wordt de definitieve gecombineerde opinie verwacht. Daarna stuurt ECHA het advies naar de Europese Commissie, die naar verwachting in 2027 een formeel voorstel doet voor wijziging van bijlage XVII van REACH. Inwerkingtreding van het brede verbod wordt voorzien tussen 2027 en 2028, met overgangsperioden van 18 maanden tot 13,5 jaar voor specifieke toepassingen waarvoor nog geen alternatief beschikbaar is, zoals fluoropolymere afdichtingen in batterijen en koeltechniek. Het volledige overzicht van de tijdlijn staat in PFAS-verbod in Europa.

Wat doet de Nederlandse overheid in 2026?

Nederland speelt een actieve rol in zowel Europese als nationale dossiers. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat voert samen met VNO-NCW en MKB-Nederland het Actieprogramma PFAS uit, dat bedrijven en branches voorbereidt op de komende Europese restrictie, en laat het RIVM in het PFAS-onderzoeksprogramma (2023 tot en met 2026) uitzoeken hoe de blootstelling van Nederlanders omlaag kan. De provincies Zuid-Holland en Zeeland onderzoeken sinds 2024 actief de mogelijkheden om vergunningen van grootste vervuilers in te trekken of fors te beperken.

Op 8 januari 2026 leverde Chemours aanvullende informatie aan op de in september 2025 ingediende aanvraag voor een nieuwe lozingsvergunning. Op 15 april 2026 zijn door de provincie Zuid-Holland en de DCMR luchtmetingen uitgevoerd in de directe omgeving van Chemours. Sinds 2024 zijn alle PFAS in Nederland aangemerkt als zeer zorgwekkende stof (ZZS), wat betekent dat bedrijven verplicht zijn de uitstoot zoveel mogelijk te beperken en uiteindelijk uit te faseren. Daarnaast lopen er meerdere civiele rechtszaken van gemeenten en bewonersgroepen tegen Chemours en 3M.

Wat kun je zelf doen?

Volledig vermijden van PFAS-blootstelling is in 2026 onmogelijk, maar er zijn manieren om de inname te beperken. Het RIVM en de GGD geven onder andere de volgende adviezen:

• Eet gevarieerd en wissel vis af met andere eiwitbronnen; wees terughoudend met zelfgevangen vis uit de Westerschelde, Hollands Diep en het benedenrivierengebied
• Gebruik in PFAS-hotspots geen eieren van eigen kippen en geen groenten uit eigen moestuin zonder de grond te laten testen
• Vervang oude antiaanbakpannen met krassen, en kies bij nieuwe aankopen voor keramiek, gietijzer of roestvrijstaal
• Vermijd water- en vuilafstotende sprays op kleding en meubels
• Lees etiketten van cosmetica op de letters fluor, PTFE, perfluor of polyfluor
• Voor wie in een hotspot woont: laat de grond testen via een geaccrediteerd laboratorium (zie PFAS laten testen)
• Vermoedt u verontreiniging in de buurt? Doe een PFAS-melding via PFASkaartNederland.nl

Op de PFAS-kaart ziet u welke meldingen en metingen er rondom uw woonplaats bekend zijn. Daarnaast biedt de pagina PFAS in Nederland een actueel overzicht van bekende hotspots, lopende dossiers en provinciale acties. Hoe meer meldingen, hoe completer het beeld wordt en hoe beter omgevingsdiensten en het RIVM kunnen sturen op de aanpak van vervuilers.