PFAS in Alphen aan den Rijn

PFAS in Alphen aan den Rijn: tussen Schiphol-grond en regionale bodemzorg

Alphen aan den Rijn, gelegen in het Groene Hart van Zuid-Holland, staat voor een specifieke PFAS-uitdaging die nauw samenhangt met de regio en de nabijheid van Schiphol. In tegenstelling tot gemeenten met een grote industriele PFAS-bron in eigen beheer, wordt Alphen aan den Rijn geconfronteerd met een combinatie van factoren: de illegale of ongeoorloofde stortingen van PFAS-houdende grond uit de Schipholregio, de aanwezigheid van brandweerlocaties met historisch blusschuimgebruik, en de bredere regionale bodemverontreiniging die kenmerkend is voor grote delen van de provincie Zuid-Holland. De gemeente heeft als reactie hierop beleid ontwikkeld op het gebied van grondverzet en bodemkwaliteit, en werkt samen met de omgevingsdienst en het waterschap aan monitoring en handhaving.

PFAS-situatie in Alphen aan den Rijn

Zuid-Holland behoort, samen met Overijssel en Utrecht, tot de provincies met de hoogste PFAS-concentraties in de bodem en het grondwater van Nederland. Dat constateert onder andere het H2O Waternetwerk op basis van analyse van meetdata uit meerdere provincies. De hoge concentraties zijn een gevolg van een samenspel van factoren: historisch gebruik van fluor houdende blusschuimen, industriele activiteiten, landbouwgebruik en verspreiding via lucht en water vanuit grote bronnen elders in de regio.

Een specifiek incident dat Alphen aan den Rijn in het nieuws bracht, betreft de afvoer van PFAS-houdende grond vanuit de Schipholregio naar locaties in en nabij de gemeente. Uit onderzoek van de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied en regionale omgevingsdiensten bleek dat thermisch gereinigde grond ("TGG") en baggerspecie die afkomstig was uit de Schipholregio in de loop der jaren terechtkwam op agrarische percelen in Koudekerk aan den Rijn (gemeente Alphen aan den Rijn) en in het aangrenzende Woubrugge (gemeente Kaag en Braassem). Honderden vrachtwagenladingen met grond en baggermateriaal werden op deze locaties gestort, terwijl de kwaliteit hiervan niet overeenkwam met de verwachting. De regionale omgevingsdiensten van Zuid-Holland Midden en Zuid-Holland West zijn betrokken bij de afwikkeling van deze kwestie.

Daarnaast geldt voor Alphen aan den Rijn, net als voor de meeste gemeenten in de provincie, dat bijna de helft van de onderzochte ondiepe grondwaterfilters de aangescherpte Europese PFAS-normen overschrijdt, zo blijkt uit KRW-monitoringsdata over 2024. Dit is geen uitzondering, maar een breed landelijk en Europees patroon dat aangeeft hoe diep de PFAS-problematiek in het grondwater is doorgedrongen.

Bekende meetpunten en bronnen

Alphen aan den Rijn maakt deel uit van de regio Midden-Holland, waarvoor een gezamenlijke bodemkwaliteitskaart en nota bodembeheer is vastgesteld. De bodemkwaliteitskaart bevat PFAS-specifieke data en is door de deelnemende gemeenten (waaronder Alphen aan den Rijn) gezamenlijk opgesteld als basis voor het grondverzetsbeleid.

Bekende en vermoedelijke PFAS-bronnen in de gemeente en directe omgeving zijn:

• Schipholgrond op agrarische percelen: De stortingen van grond en baggerspecie vanuit de Schipholregio op percelen in Koudekerk aan den Rijn zijn een concrete en gedocumenteerde bron van PFAS-vervuiling. Schiphol is zelf aangewezen als een locatie met ernstige PFOS-verontreiniging (met name bij de Zwanenburgbaan), en grond die van deze locatie is afgevoerd kan deze vervuiling hebben meegenomen.
• Brandweerkazernes: Landelijk worden alle brandweerkazernes en oefenterreinen beschouwd als risicolocaties voor PFAS, omdat tot 2010 fluorhoudend blusschuim (met PFOS en PFOA) standaard werd gebruikt bij brandoefenings- en blussingsactiviteiten. De Veiligheidsregio Hollands Midden is verantwoordelijk voor de brandweerorganisatie in Alphen aan den Rijn en is betrokken bij het inventariseren van mogelijke verontreiniging op kazerneterreinen.
• Industriele percelen: Historisch gebruik van PFAS-houdende ontvettingsmiddelen, coatings en andere industriele toepassingen op bedrijventerreinen kan hebben geleid tot lokale bodemvervuiling die pas bij herontwikkeling aan het licht komt.
• Regionale waterhuishouding: Het waterschap Rijnland beheert het oppervlaktewater in de regio Alphen aan den Rijn en voert metingen uit naar PFAS in sloten, plassen en polderwater. Verhoogde concentraties in het oppervlaktewater kunnen leiden tot opname via irrigatie van landbouwgrond en moestuinen.

Wat doet de gemeente?

De gemeente Alphen aan den Rijn heeft een eigen beleidsregel voor PFAS en grondverzet vastgesteld, te raadplegen via de gemeentelijke bestuurlijke informatiesystemen. Deze beleidsregel, gebaseerd op de provinciale kaders van Zuid-Holland en de landelijke RIVM-richtlijnen, bepaalt onder welke omstandigheden grond mag worden verplaatst en welke onderzoeksplicht daarvoor geldt.

Praktische stappen die de gemeente neemt, omvatten:

• Handhaving op illegale grondstortingen: Naar aanleiding van de Schipholgrond-kwestie zijn de gemeente en de regionale omgevingsdiensten actief betrokken bij het onderzoeken en waar nodig terugdraaien van ongeoorloofde grondstortingen op agrarische percelen.
• Bodembeheer: Via de regionale bodemkwaliteitskaart en de nota bodembeheer Midden-Holland worden lokale achtergrondwaarden voor PFAS vastgesteld, zodat bij grondverzet en bouwprojecten een realistische toetsnorm beschikbaar is.
• Samenwerking regionaal: De gemeente werkt samen met de omgevingsdienst Midden-Holland (ODMH) en de provincie Zuid-Holland aan het uitvoeren van de wettelijke PFAS-verplichtingen op het gebied van bodemtoezicht, vergunningverlening en handhaving.
• Voorlichting aan inwoners: Via de gemeentelijke website en de omgevingsdienst worden inwoners geïnformeerd over de regels voor grondverzet, de bodemkwaliteitskaart en de stappen die nodig zijn bij bouwprojecten of perceelontwikkeling.

Wat kun je zelf doen?

Inwoners van Alphen aan den Rijn kunnen zelf een aantal maatregelen nemen om hun blootstelling aan PFAS te beperken en op de hoogte te blijven van de lokale situatie:

• Informeer naar de bodemkwaliteit van uw perceel: Via het Bodemloket (bodemloket.nl) kunt u de bekende bodemkwaliteitsgegevens van uw adres raadplegen. De regionale bodemkwaliteitskaart Midden-Holland geeft aanvullend inzicht in de achtergrondconcentraties voor PFAS in uw wijk.
• Grondverzet melden bij de omgevingsdienst: Als u van plan bent grond te graven, te verplaatsen of aan te voeren op uw perceel, neem dan vooraf contact op met de Omgevingsdienst Midden-Holland. Bij grondverzet boven een bepaalde drempelwaarde is een erkend bodemonderzoek verplicht.
• Voorzichtigheid bij moestuinen nabij risicolocaties: Als uw tuin grenst aan een kazerneterrein, een industrieperceel of een locatie waar PFAS-houdende grond is gestort, is het verstandig om uw gewassen goed te wassen en te schillen. Bij onzekerheid kunt u bodemmonsters laten analyseren door een gecertificeerd laboratorium.
• Drinkwater: Het drinkwater in Alphen aan den Rijn wordt geleverd door Dunea (voor het westelijke deel van de gemeente) of Oasen. Beide waterbedrijven monitoren en zuiveren het water op PFAS. Kraanwater is veilig als drinkbron.
• Oppervlaktewater niet gebruiken: Gebruik geen sloot- of polderwater voor het bewateren van eetbare gewassen, omdat oppervlaktewater in de regio erhoogde PFAS-concentraties kan bevatten.

Veelgestelde vragen

Heeft de Schipholgrond op percelen in Koudekerk gezondheidsrisico's opgeleverd?

De exacte omvang van de gezondheidsrisico's is afhankelijk van de gemeten concentraties op de specifieke percelen en de mate van blootstelling van mensen die in de omgeving wonen of werken. De regionale omgevingsdiensten voeren onderzoek uit en communiceren de resultaten aan de betrokken perceeleigenaren en gemeente. Bij zorgen over blootstelling via de bodem kunt u contact opnemen met de GGD Hollands Midden.

Wat is de bodemkwaliteitskaart en hoe gebruik ik die?

De bodemkwaliteitskaart Midden-Holland is een regionaal instrument waarmee de gemiddelde achtergrondkwaliteit van de bodem per zone in kaart is gebracht, inclusief PFAS-gehalten. De kaart is bedoeld voor professionele partijen (aannemers, ingenieursbureaus) en overheden om bij grondverzet de juiste normen toe te passen. Inwoners kunnen via de omgevingsdienst of de gemeente vragen welke zone voor hun perceel van toepassing is en wat de bijbehorende normen zijn.

Is het veilig om te zwemmen in de plassen rond Alphen aan den Rijn?

De officiële zwemwaterlocaties in de regio worden door de provincie Zuid-Holland en het waterschap Rijnland periodiek gemeten op PFAS en andere verontreinigingen. De actuele zwemadviezen zijn beschikbaar via zwemwater.nl. Bij het ontbreken van een negatief zwemadvies is zwemmen op de aangewezen locaties verantwoord. Zwemmen in niet-aangewezen sloten en plassen wordt te allen tijde afgeraden.

Wat zijn de gevolgen van PFAS in grondwater voor de landbouw in de regio?

Verhoogde PFAS-concentraties in grondwater en oppervlaktewater kunnen via irrigatie en gewasopname terechtkomen in groenten en fruit. Het RIVM en het Ctgb (College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden) onderzoeken de risico's voor de voedselketen. Voor professionele agrariërs in de regio Alphen aan den Rijn is het verstandig om contact op te nemen met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) of de provincie voor actuele adviezen over irrigatiewater en gewasonderzoek.