PFAS in Arnhem

Arnhem, de hoofdstad van de provincie Gelderland, is een stad die langs de Rijn ligt en van oudsher een mix kent van industrie, defensie en natuur. Deze combinatie maakt de PFAS-problematiek in Arnhem bijzonder veelzijdig. PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) zijn synthetische stoffen die via industriële processen, blusschuim en historisch gebruik in tientallen producten in bodem en grondwater terecht zijn gekomen. In Gelderland, en zeker in de directe omgeving van Arnhem, wordt actief onderzoek gedaan naar de omvang en gevolgen van deze verontreiniging.

PFAS-situatie in Arnhem

Arnhem bevindt zich in een regio die door onderzoekers als kwetsbaar wordt aangemerkt voor PFAS-verspreiding. Volgens de PFAS-kaart van Gelderland zijn gebieden langs de Rijn en de Waal, waaronder de directe omgeving van Arnhem, bijzonder gevoelig door de combinatie van industriële activiteit, historisch gebruik van blusschuim en de aanwezigheid van agrarische percelen die mogelijk zijn blootgesteld aan PFAS-houdend slib.

Provincie Gelderland heeft samen met de gemeente Arnhem en gemeente Nijmegen een uitgebreid veldonderzoek uitgevoerd naar PFAS in de bodem. Dit onderzoek, dat liep van eind 2023 tot en met 2024, richtte zich op circa 150 geselecteerde locaties in de provincie waar risico's voor mens en milieu aanwezig konden zijn. Het gaat om locaties waar bedrijven PFAS gebruikten of gebruiken in productieprocessen, voormalige locaties met PFAS-gebruik en plekken waar PFAS-houdend blusschuim is ingezet bij oefeningen of incidenten.

De Gelderse Omgevingsdiensten publiceerden in 2024 een projectrapportage over fase 1 van het PFAS-onderzoek in Gelderland (periode 2022-2023). Hieruit bleek dat de provincie uiteindelijk 220 aandachtslocaties in kaart heeft gebracht. Bij circa 10 procent van die locaties, zo'n twintig plaatsen, kon geen onderzoek worden uitgevoerd omdat eigenaren weigerden medewerking te verlenen, aldus Omroep Gelderland.

Bekende meetpunten en bronnen

De aandachtslocaties in en rondom Arnhem omvatten industrieterreinen, (voormalige) defensielocaties en brandweerkazernes waar historisch blusschuim met PFAS werd gebruikt. De exacte resultaten per locatie worden niet altijd volledig openbaar gemaakt, maar worden gedeeld met de betrokken eigenaren, de gemeente en de GGD zodra er sprake is van risicovolle concentraties.

Bij het aantreffen van een PFAS-verontreiniging boven de interventiewaarden (vastgesteld door het RIVM) treden de Gelderse Omgevingsdiensten in overleg met de gemeente Arnhem, de GGD Gelderland-Midden en de eigenaar van het perceel. Afhankelijk van de situatie kunnen gebruiksbeperkingen worden opgelegd of kan een saneringsplan worden geëist.

De gemeente Arnhem hanteert voor grondverzet een maximale PFAS-concentratie van 0,5 microgram per kilogram droge stof, conform het provinciaal beleid van Gelderland. Dit is vastgelegd in de geactualiseerde Bodemkwaliteitskaart van Arnhem (2020), die in 2024 verder is bijgesteld als gevolg van nieuwe meetgegevens en aangescherpte normen.

Waterschap Rivierenland bewaakt de waterkwaliteit in het rivierengebied rondom Arnhem en publiceert meetresultaten over PFAS in oppervlaktewater. Rijkswaterstaat monitort de kwaliteit van de Rijn, ook op aanwezigheid van PFAS-verbindingen.

Wat doet de gemeente?

De gemeente Arnhem is actief betrokken bij het provinciale PFAS-onderzoek en heeft een eigen bodembeleid vastgesteld dat rekening houdt met de aanwezigheid van PFAS. Het beleid is erop gericht om verspreiding van verontreiniging via grondverzet te voorkomen en om bewoners tijdig te informeren wanneer onderzoek aantoont dat hun leefomgeving is aangetast.

Nadat provincie Gelderland in juni 2024 een online informatiebijeenkomst organiseerde over de aandachtslocaties, heeft de gemeente Arnhem de communicatie richting bewoners versterkt. Betrokken partijen, waaronder eigenaren van percelen met vastgestelde verontreiniging, worden individueel benaderd met uitleg over de bevindingen en de vervolgstappen.

De Gelderse Omgevingsdiensten voeren in opdracht van de provincie en gemeente het veldonderzoek uit en coördineren de handhaving. Bij risicovolle locaties worden gebruiksbeperkingen opgelegd, bijvoorbeeld het verbod om te tuinieren of de grond op te graven zolang er geen sanering heeft plaatsgevonden. De gemeente werkt ook aan bewustwording bij professionals in de bouwsector over de regels rondom grondverzet en PFAS in Arnhem.

Wat kun je zelf doen?

Inwoners van Arnhem kunnen actief hun leefomgeving beschermen door gebruik te maken van de beschikbare informatie en voorzorgsmaatregelen toe te passen.

• Vraag via de gemeente Arnhem of de Gelderse Omgevingsdiensten op of uw perceel of buurt op of nabij een aandachtslocatie ligt.
• Heeft u een moestuin in de buurt van een industrieterrein, brandweerkazerne of defensielocatie, laat de bodem dan testen voordat u groenten eet die u zelf verbouwt.
• Graaf niet in verdachte grond zonder dat de kwaliteit is vastgesteld; meld grondwerkzaamheden bij de gemeente als u twijfelt over de PFAS-status van uw perceel.
• Gebruik geen water uit ondiepe bronputten of drains als drinkwater; gebruik uitsluitend kraanwater van Vitens, dat het drinkwater voor Arnhem levert en dat regelmatig monitort op PFAS.
• Volg de berichtgeving van Omroep Gelderland, de Gelderse Omgevingsdiensten en de gemeente Arnhem over nieuwe onderzoeksresultaten.

Veelgestelde vragen

Is het drinkwater in Arnhem veilig wat betreft PFAS?

Het drinkwater in Arnhem wordt geleverd door Vitens, dat het water wint uit grondwater en dit uitgebreid zuivert. Vitens monitort het drinkwater op PFAS en publiceert de meetresultaten. Op dit moment voldoet het drinkwater in Arnhem aan de geldende normen. Mensen met een eigen put of bron doen er verstandig aan die niet te gebruiken als drinkwater, zeker in gebieden nabij bekende verontreinigingsbronnen.

Hoeveel PFAS-aandachtslocaties zijn er in de gemeente Arnhem?

Provincie Gelderland heeft samen met de gemeente Arnhem in totaal 220 aandachtslocaties in heel Gelderland geïnventariseerd. Een deel hiervan bevindt zich in en rondom Arnhem. Bij circa 10 procent van alle locaties kon door medewerking-weigering van eigenaren geen onderzoek worden gedaan. De resultaten per locatie worden gedeeld met de betrokkenen; een volledig openbaar overzicht per adres is niet beschikbaar.

Wat zijn de regels voor grondverzet in Arnhem?

Bij grondverzet in Arnhem geldt een maximale PFAS-concentratie van 0,5 microgram per kilogram droge stof, conform het Gelderse bodembeleid. Grond die vrijkomt bij graafwerkzaamheden moet worden getoetst aan de bodemkwaliteitskaart van de gemeente. De Gelderse Omgevingsdiensten handhaven dit beleid en kunnen bij overtredingen sancties opleggen.

Wat zijn de gezondheidsrisico's van PFAS voor Arnhemmers?

Langdurige blootstelling aan hoge PFAS-concentraties kan het immuunsysteem verzwakken, de hormoonhuishouding ontregelen en is geassocieerd met een verhoogd risico op bepaalde kankersoorten. Voor de meeste Arnhemmers zijn de blootstellingsniveaus via drinkwater en normaal bodemcontact laag. Mensen die werken op of wonen nabij een aandachtslocatie kunnen voor persoonlijk gezondheidsadvies terecht bij de GGD Gelderland-Midden.