PFAS in Nederland

Wat is PFAS?

PFAS staat voor poly- en perfluoralkylstoffen, een groep van meer dan 10.000 door de mens gemaakte chemische stoffen. Ze worden ook wel forever chemicals genoemd omdat ze vrijwel niet afbreken in de natuur. PFAS worden al sinds de jaren '50 gebruikt in allerlei producten: van anti-aanbaklagen op pannen (Teflon) tot brandwerende schuimen, regenkleding, voedselverpakkingen en cosmetica.

De stoffen zijn water-, vet- en vuilafstotend, wat ze uiterst nuttig maakt in de industrie. Maar diezelfde eigenschap zorgt ervoor dat ze zich ophopen in het milieu, in drinkwater, in de bodem en uiteindelijk ook in het menselijk lichaam. Vrijwel iedereen in Nederland heeft meetbare hoeveelheden PFAS in het bloed.

PFOS, PFOA en GenX: de belangrijkste stoffen

Binnen de grote PFAS-familie zijn er drie stoffen die in Nederland de meeste aandacht krijgen:

PFOS (perfluoroctaansulfonaat): Een van de oudste en meest onderzochte PFAS-stoffen. PFOS is sinds 2009 verboden onder het Verdrag van Stockholm, maar zit nog steeds in de bodem en het water door historische vervuiling. Het werd veel gebruikt in brandwerende schuimen op militaire vliegbases en luchthavens.
PFOA (perfluoroctaanzuur): Bekend van de Teflon-productie. PFOA is sinds 2020 verboden in de EU, maar werd jarenlang uitgestoten door fabrieken, waaronder DuPont/Chemours in Dordrecht. PFOA hoopt zich op in het bloed en heeft een halfwaardetijd van 2 tot 4 jaar in het menselijk lichaam.
GenX (HFPO-DA): De vervangende stof voor PFOA, geproduceerd door Chemours in Dordrecht. Hoewel GenX als veiliger alternatief werd gepresenteerd, zijn er groeiende zorgen over de gezondheidseffecten. GenX is aangetroffen in het drinkwater van de regio Zuid-Holland.

Hoe komt PFAS in de bodem en het water?

PFAS komt op verschillende manieren in het milieu terecht:

Industriële lozingen: Fabrieken die PFAS produceren of gebruiken, lozen (of loosden) deze stoffen via afvalwater en lucht. Het bekendste voorbeeld is de Chemours-fabriek in Dordrecht, die decennialang PFOA en later GenX uitstootte.
Blusschuim: Op militaire vliegbases, luchthavens en oefenterreinen van de brandweer is jarenlang PFAS-houdend blusschuim (AFFF) gebruikt. Dit heeft geleid tot ernstige bodemvervuiling op locaties als Schiphol, vliegbasis Leeuwarden, Eindhoven en Volkel.
Stortplaatsen en rioolslib: Producten met PFAS belanden op stortplaatsen, waar de stoffen uitspoelen naar het grondwater. Ook rioolwaterzuiveringsinstallaties kunnen PFAS niet volledig verwijderen.
Landbouw: Via besmet irrigatiewater of zuiveringsslib dat als meststof wordt gebruikt, komt PFAS in landbouwgrond en gewassen terecht.
Atmosferische depositie: PFAS-stoffen kunnen via de lucht over grote afstanden worden verspreid en neerslaan op de bodem, ook ver van de oorspronkelijke bron.

Bekende bronnen in Nederland

Nederland kent diverse hotspots van PFAS-vervuiling:

Chemours, Dordrecht: De fabriek aan de Baanhoekweg is de grootste bekende bron van PFAS-vervuiling in Nederland. Eerst PFOA, later GenX. De omgeving — inclusief de Dordtse Biesbosch — is zwaar vervuild. Omwonenden hebben verhoogde PFAS-waarden in hun bloed.
Schiphol: Op en rond de luchthaven is de bodem vervuild door jarenlang gebruik van PFAS-houdend blusschuim. Dit betreft vooral het grondwater en de sloten in de directe omgeving.
Militaire vliegbases: Vliegbases Leeuwarden, Eindhoven, Volkel, Gilze-Rijen en Woensdrecht kampen met PFAS-vervuiling door blusschuimoefeningen. Het Ministerie van Defensie onderzoekt de locaties.
3M, Zwijndrecht (Belgie): De 3M-fabriek net over de grens bij Antwerpen heeft ook in Zeeuws-Vlaanderen en de Westerschelde voor PFAS-vervuiling gezorgd via de rivier de Schelde.
Diverse industrieterreinen: In heel Nederland zijn op industrieterreinen, brandweerkazernes en voormalige stortplaatsen verhoogde PFAS-waarden aangetroffen.

PFAS-normen: wanneer is het te veel?

Het RIVM heeft normen en advieswaarden vastgesteld voor PFAS in verschillende media:

Drinkwater: De drinkwaternorm voor PFAS is 100 ng/L (nanogram per liter) voor de som van alle PFAS-stoffen (sinds 2026, conform de Europese Drinkwaterrichtlijn). Voor individuele stoffen zoals GenX geldt een richtwaarde van 150 ng/L.
Grond: Voor grondverzet gelden verschillende normen afhankelijk van het gebruik (wonen, industrie, landbouw). De achtergrondwaarde voor PFOS in grond is 0,9 µg/kg droge stof.
Oppervlaktewater: De milieukwaliteitsnorm voor PFOS in oppervlaktewater is 0,65 ng/L (jaargemiddelde).
Bloed: De EFSA (Europese voedselveiligheidsautoriteit) heeft een gezondheidskundige grenswaarde vastgesteld van 4,4 ng per kilogram lichaamsgewicht per week voor de som van vier PFAS-stoffen (PFOS, PFOA, PFNA, PFHxS).

Deze normen worden regelmatig aangescherpt naarmate er meer onderzoek beschikbaar komt over de gezondheidseffecten van PFAS.

Medium	Norm / grenswaarde	Bron
Drinkwater (som PFAS)	100 ng/L (0,1 µg/L)	Europese Drinkwaterrichtlijn, sinds 2026
Drinkwater (GenX)	150 ng/L (richtwaarde)	RIVM
Oppervlaktewater (PFOS, jaargemiddelde)	0,65 ng/L	Kaderrichtlijn Water (KRW/JG-MKN)
Bodem (PFOS, achtergrondwaarde)	0,9 µg/kg droge stof	RIVM handelingskader
Bloed (som 4 PFAS-stoffen)	4,4 ng/kg lichaamsgewicht/week	EFSA

Gezondheidseffecten

Langdurige blootstelling aan PFAS kan leiden tot verschillende gezondheidsklachten. De wetenschappelijke kennis hierover groeit nog steeds, maar de volgende effecten zijn aangetoond of worden sterk vermoed:

Verminderde werking van het immuunsysteem: Minder goede reactie op vaccinaties, verhoogde vatbaarheid voor infecties. Dit is het best gedocumenteerde effect.
Verhoogd cholesterol: PFAS-blootstelling is geassocieerd met hogere cholesterolwaarden in het bloed.
Schildklierproblemen: Verstoring van de schildklierhormonen, wat gevolgen kan hebben voor de stofwisseling.
Leverschade: Verhoogde leverenzymen en mogelijke leverschade bij hoge blootstelling.
Kanker: PFOA is door het IARC (Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek) geclassificeerd als kankerverwekkend voor de mens (groep 1). Er is met name een verband gevonden met nierkanker en testiskanker.
Vruchtbaarheidsproblemen: Verlaagde vruchtbaarheid, lager geboortegewicht en mogelijke effecten op de ontwikkeling van het ongeboren kind.

Wat kun je zelf doen?

Hoewel PFAS-vervuiling een probleem is dat vooral op nationaal en industrieel niveau aangepakt moet worden, zijn er enkele dingen die je zelf kunt doen:

Informeer jezelf: Weet waar in jouw omgeving PFAS is aangetroffen. Gebruik de kaart op PFASkaartNederland.nl of raadpleeg de Atlas Leefomgeving.
Drinkwater: Nederlands kraanwater wordt streng gecontroleerd. Drinkwaterbedrijven monitoren PFAS en nemen maatregelen als normen worden overschreden. Kraanwater is in Nederland veilig om te drinken.
Moestuin: Heb je een moestuin in een gebied met bekende PFAS-vervuiling? Laat je grond onderzoeken. Vermijd het gebruik van regenwater van vervuilde locaties.
Vis en wild: In sommige gebieden gelden waarschuwingen voor het eten van zelfgevangen vis of wild. Check de adviezen van de NVWA.
Producten: Kies waar mogelijk voor PFAS-vrije producten. Let op labels als "PFAS-free" bij regenkleding, bakpannen en voedselverpakkingen.
Meld het: Weet je van een locatie waar PFAS is aangetroffen? Meld het op PFASkaartNederland.nl zodat anderen het ook weten.

Meer informatie

PFAS-locatie melden

Veelgestelde vragen

Wat is de norm voor PFAS in drinkwater?

De Europese drinkwaternorm voor de som van PFAS-stoffen is 100 nanogram per liter (0,1 microgram per liter), sinds 2026. Voor de individuele stof GenX geldt een richtwaarde van 150 ng/L.

Wat is de norm voor PFAS in oppervlaktewater?

Voor PFOS in oppervlaktewater geldt onder de Kaderrichtlijn Water een jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm (JG-MKN) van 0,65 nanogram per liter.

Wat is de achtergrondwaarde voor PFAS in de bodem?

Het RIVM hanteert voor PFOS in de bodem een achtergrondwaarde van 0,9 microgram per kilogram droge stof. Voor grondverzet gelden daarnaast hogere normen, afhankelijk van het gebruik (wonen, industrie, landbouw).

Is Nederlands kraanwater veilig om te drinken?

Nederlands kraanwater wordt streng gecontroleerd door drinkwaterbedrijven en voldoet aan de Europese drinkwaternorm. Kraanwater is in Nederland veilig om te drinken, al worden in een deel van het leidingwater, vooral rond bekende bronnen zoals Dordrecht, meetbare hoeveelheden PFAS aangetroffen.

Waar zit de meeste PFAS-vervuiling in Nederland?

De grootste bekende bron is de Chemours-fabriek in Dordrecht (voorheen DuPont), die decennialang PFOA en later GenX uitstootte. Ook rond Schiphol en diverse militaire vliegbases (Leeuwarden, Eindhoven, Volkel) is de bodem vervuild door PFAS-houdend blusschuim.

Wat kan ik zelf doen tegen PFAS-blootstelling?

Informeer jezelf via de PFAS-kaart over meetwaarden in jouw omgeving, laat je moestuingrond onderzoeken bij een bekende vervuilingsbron, en kies waar mogelijk voor PFAS-vrije producten. Weet je van een locatie met PFAS-vervuiling die nog niet op de kaart staat? Meld het.