PFAS in Drenthe

PFAS in Drenthe — overzicht

Drenthe is een provincie die op het eerste gezicht weinig industrie kent, maar toch wordt geconfronteerd met serieuze PFAS-vervuiling. De bronnen zijn divers: historisch gebruik van PFOS-houdend blusschuim op defensieterreinen, het gebruik van PFAS-houdende pesticiden in de intensieve landbouw, en diffuse belasting via neerslag en atmosferische depositie. PFAS zijn per- en polyfluoralkylstoffen die niet afbreken in de natuur. Ze hopen zich op in de bodem, het grondwater en de voedselketen, en worden in verband gebracht met ernstige gezondheidseffecten (RIVM, 2025).

De provincie Drenthe speelt een actieve rol in het in kaart brengen van de risico's. In november 2025 presenteerde de provincie de resultaten van een gezamenlijk onderzoek met zes andere provincies naar PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen en de risico's voor grond- en drinkwater. Drenthe behoort daarin tot de top drie van provincies met het hoogste gebruik van PFAS-pesticiden (Provincie Drenthe, 2025).

Belangrijkste hotspots en bronnen

De meest bekende PFAS-hotspot in Drenthe is het defensieterrein bij Havelte, een voormalige vliegbasis van de Koninklijke Luchtmacht. Op vliegbases werd jarenlang AFFF (Aqueous Film Forming Foam) gebruikt, een blusschuim dat PFOS en aanverwante stoffen bevat. Dit blusschuim werd ingezet bij brandoefeningen en bij het blussen van brandstofbranden, een veelvuldig voorkomend scenario op militaire bases. De stoffen sijpelen door de bodem en bereiken het grondwater, dat in Drenthe relatief ondiep is en gebruikt wordt voor drinkwaterwinning.

Defensie heeft erkend dat op meerdere terreinen bodemverontreiniging aanwezig is door historisch gebruik van PFAS-houdend blusschuim, waarschijnlijk in de periode 1980 tot 2006. Na een risico-inventarisatie die in december 2024 werd afgerond, werkt Defensie aan een kosten-batenanalyse voor de meest effectieve en financieel duurzame aanpak. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) ontvangt hierover in mei 2026 de eerste resultaten (Defensie.nl, 2026).

Een tweede, minder zichtbare maar wijdverspreide bron is het gebruik van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen in de Drentse landbouw. In Drenthe worden PFAS-pesticiden vooral gebruikt bij de teelt van aardappelen, lelies en suikerbieten. Hoewel het totale gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in Nederland daalt, is het gebruik van PFAS-houdende varianten de afgelopen jaren juist toegenomen. Een deel van deze stoffen spoelt makkelijk uit naar het grondwater (CLM / Provincie Drenthe, november 2025).

Industrie en bedrijven met PFAS-emissie

Drenthe kent geen grote petrochemische industrie of staalproductie zoals Noord-Brabant of Noord-Holland, maar er zijn wel degelijk industriele en agrarische bronnen van PFAS. De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) exploiteert gaswinningslocaties in Drenthe. Hoewel de directe koppeling tussen gaswinning en PFAS-vervuiling in Drenthe minder goed gedocumenteerd is dan bij andere stoffen als NORM (naturally occurring radioactive materials), worden boorlocaties en procesinstallaties in bredere nationale inventarisaties opgenomen als potentiele aandachtslocaties.

Brandweerkorpsen, zowel regionaal als op defensieterreinen, hebben in het verleden AFFF-blusschuim gebruikt bij oefeningen. In heel Nederland zijn brandweerkazernes en oefenterreinen aangemerkt als verdachte locaties voor PFAS-bodemvervuiling. Voor Drenthe gaat het om meerdere brandweerposten en oefenplekken die via het nationale inventarisatieprogramma worden onderzocht.

De agrarische sector is in Drenthe een structurele diffuse bron. Pesticiden die PFAS als werkzame stof of als hulpstof bevatten, worden opgenomen door gewassen en spoelen via regenwater uit in de bodem en het grondwater. Het CLM-rapport uit november 2025, in opdracht van zeven provincies waaronder Drenthe, beschrijft hoe het gebruik van PFAS-pesticiden de afgelopen jaren is gegroeid en hoe een deel ervan in het grondwater terechtkomt (CLM, 2025).

Drinkwater, oppervlaktewater en bodem

Drenthe is een van de provincies waar drinkwater volledig uit grondwater wordt gewonnen. Waterbedrijf WMD (nu onderdeel van Vitens) wint drinkwater uit meerdere wingebieden verspreid over de provincie. De ondiepe zandbodem maakt het grondwater in Drenthe kwetsbaar voor infiltratie van verontreinigende stoffen, waaronder PFAS. Wanneer PFAS in een grondwaterbeschermingsgebied terechtkomen, ontstaan directe risico's voor de drinkwatervoorziening.

In november 2025 liet de provincie Drenthe weten dat het onderzoek naar PFAS-pesticiden aantoont dat er behoefte is aan extra beschermingsmaatregelen voor grond- en drinkwater. Via het IPO (Interprovinciaal Overleg) vragen provincies om betere landelijke registratie en beoordeling van PFAS-houdende stoffen in pesticiden, inclusief hun afbraakproducten, en om meer openheid over de samenstelling van gewasbeschermingsmiddelen (Provincie Drenthe, november 2025).

In een breder landelijk onderzoek naar milieuvreemde stoffen in het grondwater, waarvan de resultaten eveneens in november 2025 werden gepubliceerd, bleek dat diverse stoffen op steeds meer locaties worden aangetroffen. Drenthe is mede-opdrachtgever van dit landelijke monitoringsprogramma (Provincie Drenthe, november 2025).

Oppervlaktewater in Drenthe staat ook onder druk. Sloten en beekjes die water afvoeren vanuit landbouwgebieden kunnen meetbare PFAS-concentraties bevatten, afhankelijk van het type gewas en de gebruikte pesticiden in de omliggende percelen. Voor zelfgevangen vis uit dergelijke wateren geldt landelijk het advies om voorzichtig te zijn, met name voor kwetsbare groepen zoals zwangere vrouwen en jonge kinderen.

Wat doet de provincie en omgevingsdiensten?

De provincie Drenthe heeft PFAS opgenomen in haar bodemsaneringsbeleid en werkt samen met de Omgevingsdienst Drenthe (ODD) en de RUD Drenthe aan toezicht en handhaving. De provincie heeft een eigen pagina over bodem en verontreinigingen in de leefomgeving, die burgers en bedrijven informeert over rechten en plichten bij bodemverontreiniging (Provincie Drenthe, 2025).

Op het gebied van pesticiden ijvert de provincie via het IPO voor een nationaal verbod op PFAS-houdende hulpstoffen in gewasbeschermingsmiddelen en voor strengere eisen aan de toelating van stoffen die risico's opleveren voor het grondwater. De provincie Drenthe heeft in november 2025 expliciet gepleit voor betere registratie en beoordeling van afbraakproducten van PFAS-pesticiden (Provincie Drenthe, 2025).

Ten aanzien van het defensieterrein in Havelte loopt de verantwoordelijkheid via het Rijksvastgoedbedrijf en het Ministerie van Defensie. De provincie heeft een signalerende en adviserende rol, maar de formele bevoegdheid tot sanering en handhaving ligt bij het Rijk. De ILT houdt toezicht op de voortgang van het Defensie-saneringsprogramma (ILT, 2025-2026).

Onderzoek en handhaving

Het onderzoek naar PFAS op defensieterreinen in Nederland, waaronder Havelte, verloopt in meerdere fasen. Na de risico-inventarisatie van december 2024 werkt Defensie aan een technische beoordeling van saneringspilots. Een van die pilots betreft de locatie Leeuwarden, waar verontreinigde klei uit de bodem wordt verwerkt tot bakstenen als innovatieve verwerkingsmethode (Defensie.nl, 2026). De resultaten van de kosten-batenanalyse worden in mei 2026 aan de ILT voorgelegd.

Voor PFAS-pesticiden is Drenthe mede-opdrachtgever van het CLM-onderzoek dat in november 2025 werd gepubliceerd. Dit rapport brengt per gewastype en regio in kaart welke PFAS-houdende middelen worden gebruikt en hoe groot de risico's zijn voor bodem en grondwater. De aanbevelingen zijn gericht op zowel de nationale toelatingsprocedure als de provinciale handhavingspraktijk.

De GGD Drenthe is het aanspreekpunt voor gezondheidskundige vragen over PFAS in de provincie. Het GGD werkt samen met het RIVM, dat op nationale schaal PFAS-concentraties monitort in drinkwater, oppervlaktewater, bodem en voedsel. Uit RIVM-onderzoek blijkt dat veel Nederlanders via voeding en drinkwater meer PFAS binnenkrijgen dan op grond van gezondheidskundige normen wenselijk is. PFAS kan leiden tot een verzwakt immuunsysteem, verhoogd cholesterol, leverafwijkingen en een lager geboortegewicht (RIVM, 2025).

Op het terrein van voedselmetingen heeft het RIVM gegevens over PFAS in melk, vlees, eieren en andere agrarische producten. In melk zijn concentraties gevonden van 19 tot 72 picogram PFAS-equivalent per gram. Porkleverpastei bevat tot 221 picogram per gram en eieren van hobbykippen die in de buitenlucht grazen kunnen concentraties bevatten die de norm 6 tot 10.000 keer overschrijden. Hobbykippen in gebieden met PFAS-belaste bodem zijn daarmee een bijzonder aandachtspunt (RIVM, 2025).

Veelgestelde vragen

Is het drinkwater in Drenthe veilig?

Vitens, het drinkwaterbedrijf dat Drenthe bedient, wint water uit grondwater en past zuiveringstechnieken toe om verontreinigingen te verwijderen. Het drinkwater voldoet aan de wettelijke PFAS-norm van 100 ng/L. De provincie en Vitens pleiten echter voor preventieve maatregelen om de grondwaterkwaliteit op langere termijn te beschermen tegen verdere PFAS-belasting vanuit pesticiden.

Wat zijn de risico's van het defensieterrein bij Havelte?

Op het voormalige vliegbasisterrein bij Havelte is PFAS-vervuiling in de bodem aanwezig als gevolg van historisch gebruik van AFFF-blusschuim. Defensie en het Rijksvastgoedbedrijf voeren onderzoek uit en werken aan een saneringsplan. Omwonenden worden via de gemeente geinformeerd over de stand van zaken. Er worden geen acute gezondheidsrisico's voor omwonenden gemeld, maar langdurige blootstelling via grondwater of gewassen is een punt van aandacht.

Welke gewassen in Drenthe zijn het meest belast met PFAS-pesticiden?

Aardappelen, lelies en suikerbieten zijn in Drenthe de gewassen waarbij de meeste PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen worden ingezet. Dit zijn ook de gewassen waarbij het risico op uitspoeling naar het grondwater het grootst is, afhankelijk van de bodemsamenstelling en neerslag (CLM / Provincie Drenthe, 2025).

Mag ik zelfgevangen vis eten uit Drentse sloten en beken?

Er zijn voor Drenthe geen specifieke visadviezen uitgevaardigd, maar landelijk adviseert het RIVM kwetsbare groepen (zwangere vrouwen, jonge kinderen) voorzichtig te zijn met zelfgevangen zoetwatervis, met name uit wateren in de buurt van industrieterreinen of landbouwgebieden met intensief pesticidegebruik.

Hoe weet ik of mijn grond PFAS-verontreinigd is?

Via een gecertificeerd laboratorium kunnen bodemmonsters worden geanalyseerd op PFAS. De Omgevingsdienst Drenthe kan adviseren of uw locatie binnen een risicogebied valt. Bij grondverzet zijn eigenaren en aannemers verplicht om rekening te houden met de geldende regelgeving voor PFAS-houdende grond.

Wat doet Defensie aan de PFAS-vervuiling op haar terreinen in Drenthe?

Defensie heeft in december 2024 een risico-inventarisatie afgerond en werkt in 2025-2026 aan een kosten-batenanalyse voor de meest effectieve saneringsaanpak. De ILT houdt toezicht op de voortgang. Saneringswerkzaamheden worden verwacht te starten in 2027 voor locaties waar de meest acute risico's zijn vastgesteld (Defensie.nl, 2026).

Kan de provincie Drenthe PFAS-pesticiden zelf verbieden?

Nee, de toelating van gewasbeschermingsmiddelen is een nationale en Europese bevoegdheid, niet provinciaal. Drenthe kan wel via het IPO lobbyen voor strengere toelatingseisen en voor een verbod op PFAS-houdende hulpstoffen. Lokaal kan de provincie voorwaarden stellen in vergunningen voor grondwaterbeschermingsgebieden en via het omgevingsplan extra eisen stellen aan landbouwactiviteiten nabij drinkwaterwingebieden.