PFAS in Friesland

PFAS in Friesland — overzicht

Friesland, in het Fries ook wel Fryslan geschreven, is een provincie met een sterk agrarisch karakter, een uitgestrekt stelsel van meren, vaarten en kanalen, en een directe verbinding met de ecologisch waardevolle Waddenzee. Precies die combinatie maakt PFAS-vervuiling in deze provincie extra ingrijpend: wat in de bodem of het grondwater terechtkomt, kan via het waterrijke landschap doordringen tot de Waddenzee, een UNESCO-Werelderfgoed. De meest in het oog springende PFAS-bron in Friesland is de vliegbasis Leeuwarden, maar uit onderzoek in 2024 en 2025 is gebleken dat er in de hele provincie ook andere verdachte locaties zijn. Het waterschap Wetterskip Fryslan en de provinciale omgevingsdienst FUMO spelen een sleutelrol in het monitoren en aanpakken van de problematiek.

PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen, een groep van duizenden synthetische chemicalien die decennialang breed zijn toegepast in blusschuim, coatings, textiel en vele andere producten. Ze worden "forever chemicals" genoemd omdat ze vrijwel niet afbreken. In het milieu stapelen ze op in waterorganismen, vissen, vogels en zoogdieren, en via de voedselketen ook in mensen. Friesland, met zijn extensieve melkveehouderij en rijke visfauna, is kwetsbaar voor dit soort accumulatie.

Belangrijkste hotspots en bronnen

De vliegbasis Leeuwarden is de meest prominente PFAS-hotspot in Friesland. In mei 2024 bevestigde Defensie officieel dat de vliegbasis de bron is van de PFAS-vervuiling in de nabijgelegen Jelsumer Feart, een kleine vaart ten noorden van Leeuwarden (Defensie.nl, mei 2024). Bij metingen werden concentraties aangetroffen die tot wel 900 keer de geldende norm overstijgen. De verontreiniging is hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt door blusschuim (AFFF) dat tussen 1980 en 2006 op de vliegbasis werd gebruikt bij brandweeroefeningen en op de oefenplaats van de brandweer is in de bodem terechtgekomen.

De vervuiling heeft zich via de bodem en het grondwater verspreid naar de Jelsumer Feart. Begin 2025 is op de locatie van de voormalige oefenplaats gestart met een pilot voor bodemsanering. Hierbij wordt verontreinigd grondwater onttrokken en gezuiverd. Het zuiveringsrendement voor PFOS bedraagt 99,9 procent, wat een hoopgevend resultaat is (Wetterskip Fryslan, april 2025). De vraag is of de diepere kleilagen, waarin PFAS langzaam geaccumuleerd is, ook effectief gesaneerd kunnen worden.

Naast de vliegbasis zijn er in de hele provincie Friesland 104 locaties aangemerkt als potentieel PFAS-verdacht. Hiervan zijn 81 locaties (voormalige) brandweerkazernes, waar vroeger PFAS-houdend blusschuim werd opgeslagen en gebruikt (Pointer/KRO-NCRV, 2024; Brekt.nl, 2024). Verder worden verhoogde PFAS-waarden gemeld in het rioolwater van Heerenveen, Sneek en Vlieland, gemeten tussen mei en september 2024 (Wetterskip Fryslan, 2024). De bron van deze verhogingen is nog niet volledig vastgesteld en wordt nader onderzocht.

Industrie en bedrijven met PFAS-emissie

Friesland heeft relatief weinig zware chemische industrie. De PFAS-problematiek in de provincie is dan ook grotendeels toe te schrijven aan historisch gebruik in de militaire sector (vliegbasis Leeuwarden) en aan brandweerkazernes. Toch zijn er ook andere bronnen die bijdragen aan de PFAS-belasting van het milieu in Friesland.

Uit de rioolwatermonitoringen van Wetterskip Fryslan blijkt dat bij de rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI's) van Heerenveen, Sneek en Vlieland verhoogde PFAS-concentraties worden gemeten in het influent. Dit betekent dat er via het rioolstelsel van die gemeenten PFAS wordt aangevoerd, vermoedelijk afkomstig van huishoudelijk of commercieel gebruik van PFAS-houdende producten: waterdichte kleding, kookgerei met PFAS-coating, schoonmaakmiddelen en industriele reinigingsprocessen (Wetterskip Fryslan / FUMO, 2024).

De melkveehouderij in Friesland speelt op indirecte wijze een rol. Boeren in de omgeving van de Jelsumer Feart gebruikten water uit de vaart voor beregening van percelen en als drinkwater voor vee. Na de ontdekking van de PFAS-vervuiling is een advies afgegeven om dit water niet meer te gebruiken voor beregening van moestuinen en gewassen, en wordt aangedrongen op het vasthouden van regenwater als alternatief (Veld-post.nl, 2024). De vraag of PFAS via veevoer, grasland of water in melk terechtkomt, is onderwerp van lopend onderzoek.

In de omgeving van vliegbasis Leeuwarden zijn verhoogde PFAS-concentraties gemeten in eieren van kippen die in de vrije buitenlucht worden gehouden. Metingen toonden aan dat de kippeneieren in dat gebied de hoogste PFAS-concentraties bevatten van alle onderzochte locaties in de omgeving van de vliegbasis (Waterforum.net, 2025). Dit is het gevolg van PFAS-depositie in de bodem, die door kippen wordt opgenomen via regenwormen.

Drinkwater, oppervlaktewater en bodem

Het drinkwater in Friesland is op dit moment veilig. Vitens wint in Friesland uitsluitend grondwater voor de drinkwaterproductie en gebruikt geen oppervlaktewater. Grondwater in de diepe klei- en zandlagen in Friesland is over het algemeen goed beschermd tegen PFAS-infiltratie, maar dit kan veranderen als de verontreiniging vanuit bovenliggende lagen verder doordringt (Gemeente Leeuwarden, 2025).

De situatie in het oppervlaktewater is zorgwekkender. De Jelsumer Feart vertoont PFAS-concentraties die ver boven de ecologische normen liggen. Wetterskip Fryslan heeft in april 2025 de resultaten gepubliceerd van een waterbodemonderzoek in en rondom de Jelsumer Feart (Wetterskip Fryslan, april 2025). Hieruit blijkt dat PFAS zich heeft vastgezet in het sediment van de waterbodem, wat een langdurige bron van nalevering vormt voor het bovenliggende water. Dit maakt een snelle sanering van het oppervlaktewater moeilijk.

De drie RWZI-effluenten die lozen op de Nieuwe Heerenveense Kanaal (Heerenveen), de Geau (Sneek) en de Waddenzee (Vlieland) brengen PFAS in het oppervlaktewatersysteem. Dat de lozing op Vlieland direct in de Waddenzee plaatsvindt, is ecologisch bijzonder relevant, omdat de Waddenzee een internationaal beschermd natuurgebied is met bijzondere fauna, waaronder zeehonden, vogels en vissen die aan de top van de voedselketen staan en daardoor kwetsbaar zijn voor bioaccumulatie van PFAS.

Voor de bodem geldt dat de provincie Friesland een bodemkwaliteitskaart PFAS heeft opgesteld. Hieruit blijkt dat in grote delen van de provincie de achtergrondwaarden voor PFAS in de bovengrond laag zijn, maar dat locaties in de directe omgeving van de vliegbasis Leeuwarden en verdachte brandweerlocaties duidelijk verhoogde waarden laten zien. De gemeenten Noardeast-Fryslan en Dantumadiel hebben inmiddels ook PFAS-informatie opgenomen in hun grondkaarten, in samenwerking met de FUMO (Omrop Fryslan, 2024).

Wat doet de provincie en omgevingsdiensten?

De Provincie Friesland werkt nauw samen met Wetterskip Fryslan, de FUMO (Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing) en Defensie om de PFAS-problematiek het hoofd te bieden. De staatssecretaris van Defensie heeft een bezoek gebracht aan Leeuwarden vanwege de PFAS-verontreiniging in de Jelsumer Feart en omgeving, wat de politieke druk op een snelle aanpak illustreert (Wetterskip Fryslan, 2025).

Wetterskip Fryslan publiceert regelmatig updates over de voortgang van het waterbodemonderzoek, de zuiveringspilot bij de vliegbasis en de plannen voor onderhoud van de waterbodem in de Jelsumer Feart. In april 2025 werd een bijeenkomst georganiseerd voor boeren in de omgeving om hen te informeren over de resultaten en over mogelijke maatregelen (Wetterskip Fryslan, april 2025).

De FUMO is verantwoordelijk voor vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH) bij bedrijven in Friesland die potentieel PFAS uitstoten. De 104 verdachte locaties in de provincie worden systematisch geInventariseerd en waar nodig wordt nader bodemonderzoek verplicht gesteld. In samenwerking met de provincie is een aanpak opgesteld voor de prioritering van locaties op basis van risico voor mensen en milieu (FUMO, 2024).

Wetterskip Fryslan onderzoekt ook de mogelijkheid van een onttrekkingsverbod voor water uit de Jelsumer Feart, zodat agrariërs in de omgeving worden beschermd tegen onbedoelde blootstelling. Defensie wordt door Wetterskip Fryslan juridisch als verantwoordelijke partij aangemerkt voor de vervuiling, hoewel strafrechtelijke vervolging door de immuniteit van Defensie als overheidsinstelling bemoeilijkt wordt (Liwwadders / Pointer, 2024).

Onderzoek en handhaving

Het onderzoek naar PFAS in Friesland verloopt langs meerdere sporen. Bij de vliegbasis Leeuwarden loopt een bodemsaneringspilot waarbij grondwater wordt onttrokken en gezuiverd. De resultaten zijn veelbelovend: het zuiveringsrendement bedraagt 99,9 procent voor PFOS (Wetterskip Fryslan, april 2025). De vervolgvraag is hoelang sanering nodig is en of de verontreiniging in diepere kleilagen ook beheersbaar is.

Wetterskip Fryslan heeft een waterbodemonderzoek uitgevoerd in de Jelsumer Feart. De resultaten zijn in april 2025 gedeeld met betrokken partijen. Het onderzoek brengt in kaart hoeveel PFAS er in het sediment zit en welke risico's dit oplevert voor het ecosysteem en voor mensen die in contact komen met het water.

Op provinciaal niveau loopt de inventarisatie van de 104 potentieel verdachte locaties. Pointer (KRO-NCRV) heeft in 2024 als eerste de omvang van dit nationale onderzoek in kaart gebracht: in heel Nederland zijn 1.603 locaties geidentificeerd, waarvan 104 in Friesland. Hiervan zijn 81 locaties voormalige brandweerkazernes. Op basis van de inventarisatie worden prioriteiten gesteld voor nader bodemonderzoek (Pointer/KRO-NCRV, 2024).

Het Wetterskip monitort ook de PFAS-concentraties in het rioolwater van Heerenveen, Sneek en Vlieland. De metingen worden doorgezet om de bronnen van de verhoogde concentraties te achterhalen. Indien bedrijven of instellingen worden geidentificeerd als bron van illegale PFAS-lozingen, kan de FUMO handhavend optreden. Handhaving is echter complex omdat er voor sommige PFAS-stoffen nog geen harde emissienormen zijn vastgesteld.

Op Europees niveau maakt Friesland gebruik van de ECHA-beperking (European Chemicals Agency) die in 2023 een vrijwel alomvattend verbod op de productie en het gebruik van PFAS heeft voorgesteld. Dit verbod, als het definitief wordt doorgevoerd, zou op termijn nieuwe PFAS-verontreiniging moeten voorkomen. Voor de bestaande vervuiling in de Friese bodem, het grondwater en de waterlopen verandert dit echter op de korte termijn weinig.

Veelgestelde vragen

Is het kraanwater in Friesland veilig?

Ja. Vitens wint in Friesland drinkwater uitsluitend uit diep grondwater, dat op dit moment niet direct blootstaat aan de PFAS-verontreinigingen nabij de vliegbasis Leeuwarden of de rioolwaterlozingen. Het drinkwater voldoet aan alle wettelijke normen. Vitens monitort de kwaliteit continu en past zuiveringstechnieken toe waar dat nodig is.

Mag ik zwemmen in de Jelsumer Feart of andere vaarten in de buurt van de vliegbasis?

In de directe omgeving van de vliegbasis Leeuwarden en de Jelsumer Feart wordt sterk afgeraden om in het water te zwemmen. Ook vissen in de vaart en het gebruik van water voor beregening van moestuinen zijn afgeraden vanwege de sterk verhoogde PFAS-concentraties. Wetterskip Fryslan houdt de communicatie hierover actueel op haar website.

Zijn er risico's voor de melkveehouderij in Friesland?

Voor melkveehouders in de directe omgeving van de vliegbasis Leeuwarden geldt het advies om geen water uit de Jelsumer Feart te gebruiken voor beregening of als drinkwater voor het vee. In bredere zin wordt landelijk onderzoek gedaan naar de vraag of en in hoeverre PFAS via grasland en veevoer in melk terechtkomt. Dit onderzoek is nog gaande. Boeren buiten de directe omgeving van de vliegbasis hoeven op dit moment geen specifieke maatregelen te nemen.

Worden de 104 verdachte locaties in Friesland allemaal onderzocht?

De 104 locaties worden systematisch geinventariseerd door de FUMO in opdracht van de provincie. Op basis van een risicoanalyse wordt bepaald welke locaties prioriteit krijgen voor nader bodemonderzoek. Niet alle locaties zullen even zwaar verontreinigd blijken; veel brandweerkazernes hebben slechts beperkt PFAS-houdend blusschuim gebruikt. De resultaten van de inventarisatie worden verwacht in de loop van 2025 en 2026.

Wat zijn de risico's van PFAS voor de Waddenzee?

De Waddenzee is een kwetsbaar ecosysteem waar PFAS via diverse routes binnenkomt: via rivieren, via atmosferische neerslag en via de lozing van het RWZI-effluent van Vlieland. PFAS hoopt op in de voedselketen, van kleine schaaldiertjes tot vissen, vogels en zeehonden. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat PFAS bij dieren kan leiden tot hormoonverstoringen en verminderde vruchtbaarheid. De Waddenzee-autoriteiten en internationale partners monitoren de PFAS-belasting van het ecosysteem.

Waarom wordt Defensie niet strafrechtelijk vervolgd voor de vervuiling bij de vliegbasis?

Defensie is als overheidsinstelling in Nederland strafrechtelijk immuun; het Openbaar Ministerie heeft besloten geen vervolging in te stellen. Dat neemt niet weg dat Defensie civielrechtelijk aansprakelijk kan worden gesteld voor de schade die boeren en andere betrokkenen lijden als gevolg van de verontreiniging. Wetterskip Fryslan beschouwt Defensie als de verantwoordelijke partij en dringt aan op volledige financiering van de sanering door het Rijk (Pointer/KRO-NCRV, 2024).