PFAS in Gelderland

PFAS in Gelderland — overzicht

Gelderland is een van de provincies in Nederland waar PFAS-vervuiling op meerdere fronten tegelijk speelt. Defensieterreinen met decennialang gebruik van blusschuim, industriele bedrijven langs de Rijn en de Waal, voormalige brandweeroefenterreinen en het kwetsbare drinkwatergebied van de Veluwe vormen samen een complex geheel van risico's. Provincie Gelderland telt ruim 400 locaties die onderzocht worden op mogelijke PFAS-verontreiniging (Gelderse Omgevingsdiensten, projectrapportage fase 1, 2024). Daarmee behoort Gelderland tot de provincies met de grootste onderzoeksopgave in Nederland.

PFAS is een verzamelnaam voor duizenden per- en polyfluoralkylstoffen. Ze breken in het milieu vrijwel niet af, hopen zich op in het menselijk lichaam en zijn in verband gebracht met verhoogde kansen op kanker, een verzwakt immuunsysteem en hormoonverstoring (RIVM, 2023). In Gelderland spelen met name PFOS en PFOA een grote rol, stoffen die vroeger massaal in blusschuim en industriele processen werden gebruikt.

Belangrijkste hotspots en bronnen

De Gelderse PFAS-kaart kent vier categorieen van bronnen die elk hun eigen risicoprofiel hebben:

• Defensieterreinen: Artillerie Schietkamp 't Harde (gemeente Elburg), Infanterie Schietkamp Harskamp (gemeente Ede), Vliegbasis Deelen (gemeente Arnhem/Ede) en Complex Groot Heidekamp in Arnhem zijn door de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) aangemerkt als ernstig verontreinigd met PFOS. Op al deze terreinen werd jarenlang PFOS-houdend blusschuim gebruikt (Pointer/KRO-NCRV, juni 2024).
• Voormalige brandweerkazernes en oefenterreinen: In de gehele provincie zijn (voormalige) brandweerkazernes aangemerkt als verdachte locaties vanwege historisch gebruik van blusmiddelen op basis van PFAS.
• Doetinchem, Voltastraat: Op deze locatie lag in het verleden brandblusschuim opgeslagen. De provincie heeft dit als prioriteitslocatie aangemerkt binnen de bredere onderzoeksopgave van 400 locaties (Pointer, 2023).
• Industriele locaties langs Rijn en Waal: Rondom Arnhem en Nijmegen worden bedrijven onderzocht die PFAS in hun productieprocessen gebruiken of hebben gebruikt. Er zijn aanwijzingen voor structurele lozingen op de Nederrijn of via de rioolwaterzuivering van Arnhem op de Rijn (ILENT/Universiteit Utrecht bronnenonderzoek, 2023).

Industrie en bedrijven met PFAS-emissie

In de regio Arnhem en Nijmegen zijn industriele bronnen van PFAS-lozingen in beeld gebracht via monitoringonderzoek van de Universiteit Utrecht in opdracht van de ILT (rapport "PFAS-bronnen in Nederland", 2023). Uit dat rapport blijkt dat locaties langs de Nederrijn, de Waal en de IJssel bijdragen aan verhoogde PFAS-concentraties in oppervlaktewater. De aanwijzingen wijzen op een of meerdere bedrijven in of rondom Arnhem die PFAS gebruiken in een continu productieproces, met directe of indirecte lozing op de Rijn.

Naast de chemische industrie speelt ook de galvanotechnische sector een rol: bedrijven die metalen coaten of verchromen kunnen PFAS-houdende procesvloeistoffen lozen. Gelderland heeft relatief veel van dit soort bedrijven in de maakindustrie van de Achterhoek en de Gelderse Vallei. De Omgevingsdienst Rivierenland en de Omgevingsdienst Regio Nijmegen houden samen met de provincie toezicht op de vergunningsnaleving van grote industriele lozers.

Ook de agrarische sector heeft te maken met PFAS: percelen die zijn bemest met zuiveringsslib of besproeid met slootwater dat PFAS bevat kunnen verhoogde concentraties in de bodem tonen. Dit speelt met name in de Rivierenstreek en de Betuwe, waar intensieve akkerbouw en fruitteelt plaatsvinden.

Drinkwater, oppervlaktewater en bodem

Drinkwaterbedrijf Vitens wint een groot deel van zijn drinkwater uit de Veluwe, een van de grootste aaneengesloten zandgebieden van Noordwest-Europa. De Veluwe is tevens een kwetsbaar grondwatergebied: PFAS die in de bodem terechtkomen, kunnen zich via het grondwater verspreiden naar drinkwaterwinputten. Het Waternetwerk Veluwe, een samenwerking van gemeenten, waterschap Vallei en Veluwe, provincie Gelderland en Vitens, werkte in 2024 actief aan het in kaart brengen van risico's voor drinkwaterwinning (Waternetwerk Veluwe, terugblik 2024).

Oppervlaktewater in Gelderland bevat op meerdere punten verhoogde PFAS-concentraties. De IJssel, als afvoer van de Rijn, transporteert PFAS uit bovenstrooms gelegen bronnen door de provincie richting het IJsselmeer. Meetpunten langs de IJssel tonen regelmatig waarden boven de Europese milieukwaliteitsnorm van 0,65 ng/l voor PFOS, de norm die voortvloeit uit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW).

Naast de grote rivieren zijn ook kleinere waterlopen rond defensieterreinen kwetsbaar. Rondom Vliegbasis Deelen en 't Harde worden oppervlaktewatermonsters genomen om te bepalen of PFAS zich verspreidt naar naastgelegen sloten en beken. Waterschap Vallei en Veluwe is hierbij betrokken als bevoegd gezag voor het regionale oppervlaktewater.

In de bodem concentreren de hoogste PFAS-waarden zich op en direct rond de defensieterreinen. Bij Artillerie Schietkamp 't Harde en Infanterie Schietkamp Harskamp overschrijden vrijwel alle bodemmonsters op het terrein de interventiewaarde voor ernstige bodemverontreiniging, zo bleek uit de ILT-rapportage die Pointer in 2024 openbaar maakte. Buiten de terreingrens zijn verspreidingsroutes via grondwater in onderzoek.

Wat doet de provincie en omgevingsdiensten?

Provincie Gelderland heeft samen met de zes Gelderse omgevingsdiensten (het Gelders Omgevingsdiensten Overleg, GOO) een meerjarig programma opgezet onder de naam "PFAS opgave inzichtelijk". In fase 1 (2022-2023) zijn 400 verdachte locaties geidentificeerd en gecategoriseerd op risiconiveau. In de herfst van 2023 startte het veldonderzoek op circa 150 locaties, uitgevoerd door ingenieursbureaus Land en Antea in opdracht van de provincie, gemeente Arnhem en gemeente Nijmegen (Provincie Gelderland, persbericht oktober 2023).

Bij het aantreffen van PFAS-verontreiniging boven de interventiewaarde treedt een vast protocol in werking: de provincie overlegt met de betrokken gemeente, de GGD Gelderland-Midden of GGD Regio Nijmegen, en de eigenaar van de locatie. Afhankelijk van het gebruik van de locatie (wonen, industrie, landbouw) worden gebruiksbeperkingen of saneringsverplichtingen opgelegd.

De Gelderse omgevingsdiensten voeren namens gemeenten en provincie de handhaving uit. Voor grote industriele lozers is de Omgevingsdienst Rivierenland of de Omgevingsdienst Regio Nijmegen bevoegd gezag. Zij controleren of bedrijven voldoen aan de lozingsvergunning en of PFAS-emissies zijn meegenomen in de milieuvergunning, iets wat tot voor kort voor veel bedrijven ontbrak.

Onderzoek en handhaving

Het bronnenonderzoek van de Universiteit Utrecht (2023), uitgevoerd in opdracht van de ILT, heeft Gelderland scherper op de kaart gezet als provincie met meerdere industriele PFAS-bronnen in de rivierendelta. De ILT kondigde in 2024 aan gerichte inspecties uit te voeren bij bedrijven die PFAS gebruiken, waarbij ook Gelderse bedrijven werden betrokken. Vanaf november 2024 zijn alle PFAS in Nederland aangemerkt als Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS), wat betekent dat bedrijven actief moeten werken aan het terugdringen van emissies en dit jaarlijks moeten rapporteren aan het bevoegd gezag.

Defensie voert zelf onderzoek uit op zijn terreinen en rapporteert aan het ministerie van Defensie. Na de publicaties van Pointer in 2024 nam de Tweede Kamer meerdere moties aan om het tempo van onderzoek en sanering van defensieterreinen te verhogen. Het ministerie heeft een saneringsplan in voorbereiding voor de twaalf ernstig vervuilde defensieterreinen, waaronder de vier Gelderse locaties. Waterschappen en provincies zijn betrokken bij het beoordelen van de risico's voor de omgeving buiten de terreingrens.

Op gemeentelijk niveau voeren Arnhem en Nijmegen eigen PFAS-onderzoeksprogramma's uit. Arnhem richt zich op 38 locaties binnen de gemeentegrenzen, Nijmegen heeft een vergelijkbaar programma opgezet voor het stedelijk gebied. De resultaten worden gedeeld met de provincie en de GGD om een integraal beeld te vormen van de gezondheidsrisico's voor bewoners.

Veelgestelde vragen

Is het drinkwater in Gelderland veilig?

Drinkwaterbedrijf Vitens monitort continu op PFAS in al zijn winputten en behandelingsinstallaties. Tot nu toe voldoet het drinkwater in Gelderland aan de Europese drinkwaternorm van 0,1 microgram per liter voor de som van 20 PFAS-stoffen, die per 2026 van kracht is. De kwetsbaarheid van de Veluwe als grondwatergebied blijft een aandachtspunt dat Vitens, de provincie en het waterschap nauwlettend volgen.

Welke vier defensieterreinen in Gelderland zijn ernstig vervuild?

Het gaat om Artillerie Schietkamp 't Harde (Elburg), Infanterie Schietkamp Harskamp (Ede), Vliegbasis Deelen (grondgebied Arnhem en Ede) en Complex Groot Heidekamp in Arnhem. Op al deze terreinen is jarenlang PFOS-houdend blusschuim gebruikt bij brandweeroefeningen en incidentbestrijding.

Mag ik groenten eten uit mijn tuin als ik dicht bij een PFAS-locatie woon?

De GGD Gelderland-Midden en GGD Regio Nijmegen adviseren bewoners in de buurt van bekende PFAS-hotspots om voorzichtig te zijn met het eten van zelfgekweekte groenten en fruit, zeker als de grond nog niet is onderzocht. Bij twijfel kunnen bewoners contact opnemen met de gemeente of de GGD voor advies over een bodemmonsteronderzoek.

Wanneer wordt mijn locatie onderzocht?

Provincie Gelderland heeft een prioritering opgesteld op basis van risico: locaties met de hoogste kans op menselijke blootstelling (woningen, schoolterreinen, volkstuinen) krijgen voorrang. Het veldonderzoek loopt tot en met 2025. Eigenaren van verdachte locaties worden door de gemeente of de omgevingsdienst benaderd als hun perceel op de onderzoekslijst staat.

Wie betaalt de sanering van PFAS-locaties?

Bij defensieterreinen is het ministerie van Defensie verantwoordelijk en betaalt de rijksoverheid de sanering. Bij voormalige bedrijfslocaties geldt het principe "de vervuiler betaalt": de eigenaar of de veroorzaker van de verontreiniging is primair verantwoordelijk voor de kosten. Als de veroorzaker niet meer bestaat of de kosten niet kan dragen, kan de provincie in bepaalde gevallen bijspringen via rijkssubsidieregelingen voor bodemsanering.

Hoe gevaarlijk is PFOS voor de gezondheid?

PFOS staat op de lijst van de gevaarlijkste PFAS-varianten. Langdurige blootstelling is in wetenschappelijk onderzoek in verband gebracht met een verhoogd risico op nierkanker, schildklierkanker en testiculaire kanker, een verzwakt immuunsysteem, verstoorde cholesterolhuishouding en verminderde vruchtbaarheid. Het Europees Agentschap voor Voedselveiligheid (EFSA) heeft in 2020 een tolerable weekly intake (TWI) van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week vastgesteld voor de vier meest onderzochte PFAS samen.