PFAS in Noord-Brabant

Noord-Brabant is de provincie met verreweg de meeste PFAS-verdachte locaties in Nederland. Jarenlang gebruik van blusschuim op militaire vliegbases, uitgebreide industriele activiteiten en grootschalige grondverplaatsingen hebben geleid tot een complexe en wijdverspreide PFAS-problematiek. Bewoners, boeren en overheden worstelen met de gevolgen voor grondwater, oppervlaktewater en de agrarische sector. De drie Brabantse omgevingsdiensten werken samen aan inventarisatie en beleid, maar de saneringsopgave is enorm.

PFAS in Noord-Brabant: overzicht

Van alle Nederlandse provincies kent Noord-Brabant het grootste aantal potentieel PFAS-verdachte locaties. Onderzoek van KRO-NCRV Pointer en provinciale inventarisaties tonen aan dat Noord-Brabant alleen al verantwoordelijk is voor ruim 850 te onderzoeken locaties binnen het landelijke programma van circa 1.600 verdachte plekken. De oorzaken zijn divers: militaire oefenterreinen, civiele luchthavens, brandweerkazernes, galvanisatiebedrijven, stortplaatsen en waterbehandelingsinstallaties. PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn door hun chemische stabiliteit vrijwel onbreekbaar in het milieu en stapelen zich op in bodem, grondwater en levende organismen. Zowel PFOS als PFOA, de meest onderzochte varianten, worden consequent aangetroffen in Brabants oppervlakte- en grondwater, aldus meetdata van Rijkswaterstaat en de waterschappen.

Belangrijkste hotspots en bronnen

De meest prominente PFAS-hotspots in Noord-Brabant zijn de militaire vliegbases en luchthavens, maar ook industrieterreinen en voormalige stortlocaties spelen een significante rol.

Vliegbasis Gilze-Rijen (gemeente Gilze en Rijen): In 2024 bevestigde Pointer op basis van interne Defensiedocumenten dat de serieuze verontreinigingsnorm hier op een meting 56 keer werd overschreden. Waterschap Brabants Delta voerde aanvullende metingen uit in omliggende waterlopen. De gemeente stelde dat er geen directe gevaren zijn voor omwonenden, maar onderkende de ernst van de situatie.
Vliegbasis Eindhoven: PFOS werd aangetroffen in het waterbodem en oppervlaktewater van de Ekkersrijt, de waterloop die langs het terrein stroomt. Waterschap De Dommel meldde verhoogde PFAS-concentraties benedenstrooms en vond ook PFAS in recreatieplas De Landsard nabij Son en Breugel.
Vliegbasis Woensdrecht (gemeente Bergen op Zoom): PFOS werd in 2020 gemeten in de waterbodem van meetpunten direct buiten de basis. Waterschap Brabants Delta monitort sindsdien de omliggende watergangen structureel.
Vliegbasis Volkel (gemeente Uden/Meierijstad): Waterschap Aa en Maas startte meetprogramma's in de omgeving van Volkel en de naburige vliegbasis De Peel in Limburg, die deels grenzend aan Brabant ligt.

Naast defensieterreinen zijn ook civiele luchthavens en industrieterreinen verdacht. De omgeving van Moerdijk, met een groot industriegebied aan de Brabantse kant van de Biesbosch, wordt eveneens gemonitord op PFAS-emissies vanuit chemische verwerkende industrie.

Industrie en bedrijven met PFAS-emissie

De chemische industrie in en rondom Noord-Brabant is een belangrijke bron van PFAS-emissies. Hoewel de productie van PFAS-stoffen in Nederland beperkt was, zijn bedrijven die oppervlaktebehandelingen, textielveredeling of halfgeleiderfabricage uitvoerden historisch gezien significante bronnen.

ASML en toeleveranciers (Eindhoven): De halfgeleiderindustrie gebruikt en gebruikte in het verleden fluorhoudende reinigingschemicalien. De exacte uitstoot is onderwerp van lopend onderzoek door de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant (ODZOB).
Chemelot-cluster (grenzend aan Brabant, Limburg): Dit grootschalige chemiepark heeft via lucht- en watertransport invloed op de Brabantse milieukwaliteit. PFAS-verbindingen afkomstig uit fluorchemie op Chemelot worden in Brabantse waterlopen aangetroffen.
Galvanisatiebedrijven en metaalverwerkende industrie: In diverse Brabantse steden (onder andere Helmond, Eindhoven en Tilburg) zijn historische galvanisatiebedrijven actief geweest die perfluorhoudende stoffen gebruikten als oppervlaktebehandeling of als onderdeel van het productieproces.
Brandweeraanwezig op civiele en industriele terreinen: Het gebruik van AFFF-blusschuim (Aqueous Film Forming Foam) is ook buiten militaire locaties wijdverspreid geweest. Brandweerkazernes in gemeenten als Tilburg, Breda en Eindhoven staan op de verdachtenlijst voor nader bodemonderzoek.

De Omgevingsdienst Midden- en West-Brabant (OMWB) publiceerde in 2022-2023 een PFAS-bodemkwaliteitskaart voor de deelnemende gemeenten, waarbij gemeenten als Tilburg, Eindhoven en Helmond vanwege eigen bodembeleid afzonderlijk opereren. De Omgevingsdienst Brabant Noord (ODBN) stelde zijn kaarten per 1 januari 2024 definitief vast voor een periode van vijf jaar.

Drinkwater, oppervlaktewater en bodem

De drinkwatervoorziening in Noord-Brabant is in handen van Brabant Water, dat ruim een miljoen aansluitingen bedient. Brabant Water haalt zijn water voornamelijk uit diep grondwater en bewerkt dit via verschillende zuiveringsstappen. Volgens Brabant Water voldoen alle drinkwaterproducten aan de wettelijke PFAS-norm van 100 nanogram per liter (de zogenoemde somparameter voor twintig PFAS-stoffen), die vanaf 2026 verplicht is voor alle waterbedrijven.

Het beeld voor ondiep grondwater is aanzienlijk zorgelijker. Op basis van provinciale meetdata uit 2024 bleek dat in bijna de helft van de ondiepe grondwaterfilters in Noord-Brabant de nieuwe Europese PFAS-normen worden overschreden. Van de 43 onderzochte PFAS-stoffen werden er 33 aangetroffen in ondiep grondwater, aldus het Waterkwaliteitsportaal. Noord-Brabant is een van de weinige provincies die naast het standaardpakket ook trifluorazijnzuur (TFA) heeft geanalyseerd, een opkomende PFAS-stof die moeilijk te verwijderen is uit drinkwaterbronnen.

Rijkswaterstaat monitort PFAS-concentraties in de grote Brabantse rivieren (Mark, Dommel, Aa) en constateert dat de jaargemiddelde milieukwaliteitsnormen voor PFOS op meerdere meetlocaties worden overschreden. De Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) schrijft voor dat oppervlaktewater in 2027 aan chemische kwaliteitseisen moet voldoen, maar op basis van huidige concentraties is dat voor PFAS in Noord-Brabant volgens Rijkswaterstaat vrijwel onhaalbaar.

Voor de bodem geldt dat PFAS nagenoeg overal in Brabant wordt aangetroffen in lage achtergrondconcentraties. De PFAS-bodemkwaliteitskaarten van OMWB, ODBN en ODZOB beschrijven de gemiddelde achtergrondwaarden per deelgebied, die als maatstaf dienen voor grondverzet. Grond die boven de toepassingsnorm van 0,1 microgram PFAS per kilogram droge stof bevat, mag niet zonder meer worden hergebruikt.

Wat doet de provincie en omgevingsdiensten?

De provincie Noord-Brabant heeft PFAS opgenomen als prioritair thema in het Programma Water en Bodem (begroting 2025). Er wordt ingezet op drie sporen: inventarisatie van verdachte locaties, aanscherping van vergunningverlening en handhaving, en ondersteuning van gemeenten bij grondverzet.

De drie Brabantse omgevingsdiensten, OMWB (Midden- en West-Brabant), ODBN (Brabant Noord) en ODZOB (Zuidoost-Brabant), werken samen in een gezamenlijk PFAS-programma. Taken zijn onder meer:

Oplevering en beheer van de PFAS-bodemkwaliteitskaarten voor deelnemende gemeenten.
Vergunningverlening en toezicht op lozingen van PFAS-houdend grondwater bij bouwprojecten en saneringen.
Inventarisatie van historische PFAS-bronlocaties, uitgevoerd conform het Nationaal Programma Aanpak PFAS (NPA).
Coördinatie met waterschappen (Brabants Delta, De Dommel, Aa en Maas) over oppervlaktewaterkwaliteit rondom verdachte locaties.

Voor Defensieterreinen ligt de saneringsverplichting bij het Rijksvastgoedbedrijf en het Ministerie van Defensie. Na publiciteit over Gilze-Rijen zegde Defensie in 2024 toe alle betrokken terreinen uiteindelijk te saneren, al verwacht men dat dit tientallen miljoenen euro kost en zich over meerdere decennia uitstrekt.

Onderzoek en handhaving

De aanpak van PFAS-bronlocaties in Noord-Brabant volgt het Nationaal Programma Aanpak PFAS, dat door de rijksoverheid is gecoördineerd in samenwerking met provincies en omgevingsdiensten. Noord-Brabant onderzoekt als provincie de meeste verdachte locaties van alle Nederlandse provincies, namelijk ruim 850, wat zowel de omvang van het probleem als de actieve houding van de Brabantse overheden weerspiegelt.

Waterschap De Dommel kondigde in 2024 aanvullend monitoringsprogramma aan voor de Ekkersrijt bij vliegbasis Eindhoven, waarbij zowel waterbodem als oppervlaktewater stroomafwaarts structureel worden gemeten. Waterschap Aa en Maas voert vergelijkbare metingen uit rondom Volkel en De Peel.

Handhaving op PFAS-emissies is complex, omdat het grootste deel van de vervuiling historisch van aard is en de betrokken bedrijven of instanties hun activiteiten al hebben beeindigd. De OMWB heeft een beleidsregel voor PFAS-houdend grondwater gepubliceerd die lozingseisen stelt bij grondwatersanering en bouwputten, teneinde verdere verspreiding via het riool- en oppervlaktewaterstelsel te voorkomen. Actuele toezichtsacties richten zich op transporteurs van PFAS-verdachte grond en op bedrijven die mogelijk nog fluorhoudende proceshulpstoffen gebruiken.

Het RIVM monitort in het kader van het Landelijk Meetnet Grondwaterkwaliteit ook Brabantse meetpunten en concludeerde in 2024 dat PFAS in grondwater zo wijdverspreid is dat een volledig herstel van de grondwaterkwaliteit binnen de KRW-planningsperiode tot 2039-2045 vrijwel uitgesloten is.

Veelgestelde vragen

Is het drinkwater in Noord-Brabant veilig?

Brabant Water voldoet aan alle wettelijke PFAS-normen voor drinkwater. De concentraties in het geleverde drinkwater liggen ruim onder de wettelijke grenswaarden. Ondiep grondwater en slootwater zijn echter aanzienlijk meer belast en mogen niet zonder meer gedronken worden door mensen of dieren.

Kan ik mijn moestuin nog gebruiken als ik bij een vliegbasis woon?

Dat hangt af van de specifieke locatie. In de directe omgeving van vliegbases als Gilze-Rijen, Eindhoven en Woensdrecht adviseren de omgevingsdiensten en de GGD om voorzichtigheid te betrachten met groenten uit eigen tuin en met het gebruik van slootwater voor beregening. Raadpleeg de lokale omgevingsdienst voor een gebiedsgericht advies.

Wie is verantwoordelijk voor de sanering van Defensieterreinen?

Het Ministerie van Defensie en het Rijksvastgoedbedrijf zijn verantwoordelijk voor de sanering van militaire terreinen. Defensie heeft toegezegd alle ernstig verontreinigde locaties te saneren, maar geeft aan dat dit een langdurig en kostbaar proces is van tientallen miljoenen euro.

Mogen we grond verzetten in Noord-Brabant?

Grondverzet is toegestaan binnen de kaders van de PFAS-bodemkwaliteitskaarten en de bijbehorende Nota Bodembeheer PFAS. Grond die de toepassingsnorm van 0,1 microgram PFAS per kilogram droge stof overschrijdt, mag niet worden hergebruikt als bodem. Aannemers en opdrachtgevers zijn verplicht de herkomst van grond te registreren.

Wat zijn de gezondheidsrisico's van PFAS voor Brabanders?

Het RIVM concludeert dat de blootstelling via kraanwater in Nederland geen acute gezondheidsrisico's oplevert. Langdurige blootstelling via meerdere routes tegelijk (water, voedsel, lucht) kan echter bijdragen aan een hogere lichaamsbelasting. PFAS worden in verband gebracht met effecten op het immuunsysteem, de schildklier, cholesterolwaarden en vruchtbaarheid. Mensen die regelmatig vis eten uit PFAS-belaste wateren of groenten telen nabij verdachte locaties lopen een verhoogd risico op een hogere lichaamsbelasting.

Welke omgevingsdienst is voor mij verantwoordelijk in Noord-Brabant?

Noord-Brabant kent drie omgevingsdiensten. OMWB bedient Midden- en West-Brabant (regio Breda, Tilburg, Bergen op Zoom). ODBN is actief in de regio 's-Hertogenbosch, Oss en Brabant Noordoost. ODZOB is verantwoordelijk voor de regio Eindhoven, Helmond en de Kempen. Uw gemeente kan u doorverwijzen naar de juiste dienst.