PFAS in Overijssel

PFAS in Overijssel — overzicht

Overijssel staat in de schijnwerpers als het gaat om PFAS-vervuiling in Nederland. De voormalige Vliegbasis Twenthe, de chemische industrie rondom Hengelo en Almelo, verhoogde PFAS-concentraties in twee grote zuiveringsinstallaties en de historische industriele activiteit langs het Twentekanaal vormen samen een omvangrijke opgave. Provincie Overijssel heeft in december 2025 een tussenbalans PFAS in bodem en watersysteem vastgesteld, waarbij 223 locaties zijn geidentificeerd met een verhoogd risico op onaanvaardbare blootstelling van mensen, planten en dieren (Provincie Overijssel, december 2025).

PFAS zijn per- en polyfluoralkylstoffen: een groep van duizenden synthetische chemicalien die vrijwel niet afbreekbaar zijn in het milieu en in het menselijk lichaam kunnen ophopen. Vanwege hun waterafstotende en hittebestendige eigenschappen werden ze massaal gebruikt in industriele processen, blusschuim, coatings en textielbehandeling. De textielhistorie van Twente maakt Overijssel extra kwetsbaar: fabrieken die waterafstotend gemaakte stoffen produceerden, maakten decennialang gebruik van PFAS-houdende procesvloeistoffen.

Belangrijkste hotspots en bronnen

De voornaamste PFAS-hotspots in Overijssel zijn:

• Vliegbasis Twenthe (Enschede): In juli 2024 werden sterk verhoogde PFOS-concentraties gemeten in oppervlaktewater rondom de voormalige vliegbasis. In de Hesbeek, een waterloop in de omgeving, werd een PFOS-concentratie van 100 ng/l gemeten, terwijl de norm voor oppervlaktewater 0,65 ng/l bedraagt — een overschrijding van ruim 150 keer de norm. Waterschap Vechtstromen startte direct onderzoek naar de bron van de verontreiniging (Vechtstromen, 2024).
• Zuiveringsinstallatie Hengelo: Waterschap Vechtstromen constateerde in 2024 opvallend hoge PFAS-waarden in het effluent van de rwzi Hengelo. Samen met de provincie en Omgevingsdienst Twente werd een brononderzoek gestart om te bepalen welke bedrijven in het riolerings-stroomgebied van Hengelo de verhoogde concentraties veroorzaken (Oost.nl / Twente FM, 2024).
• Zuiveringsinstallatie Nijverdal: Ook bij de rwzi Nijverdal werden verhoogde PFAS-waarden vastgesteld. De metingen maken deel uit van een uitgebreider monitoringprogramma dat Vechtstromen in 2024 opstarte bij 23 zuiveringsinstallaties in haar beheersgebied (Reformatorisch Dagblad / BNR, december 2024).
• Twentekanaal (regio Hengelo): In 2024 raakte het waterschap opgeschrikt door verontreiniging van het Twentekanaal met gechloreerde koolwaterstoffen (HCH), waarbij de bron in het industriegebied van de gemeente Hengelo lag. Hoewel HCH technisch geen PFAS is, toont dit incident de bredere chemische belasting van het Twentekanaal vanuit industrie die historisch zware stoffen gebruikte (Vechtstromen, jaarverslag 2024).
• Gemeente Hengelo — meer dan 100 locaties: De gemeente Hengelo zelf startte een onderzoek naar meer dan 100 verdachte locaties binnen de gemeentegrenzen, gelet op de industriele geschiedenis van de stad (1Twente, 2024).

Industrie en bedrijven met PFAS-emissie

De industriele nalatenschap van Twente speelt een centrale rol in de PFAS-problematiek van Overijssel. Hengelo heeft een lange geschiedenis als centrum van de chemische en zoutindustrie. Het bedrijf dat nu onder de naam Nobian opereert en oorspronkelijk als AkzoNobel Industrial Chemicals bekend stond, produceert chloor en derivaten langs het Twentekanaal in Hengelo. Chloorchemie is historisch verbonden aan de productie van gefluoreerde stoffen en het gebruik van PFAS in proceskoeling en beschermende coatings. Het waterschap en de omgevingsdienst onderzoeken of en in welke mate industriele lozingen van deze en omliggende bedrijven bijdragen aan de PFAS-belasting van de rwzi Hengelo en het Twentekanaal.

De textielindustrie van Twente heeft eveneens een aandeel. Fabrieken in Almelo, Enschede en omstreken behandelden stoffen met PFAS-houdende middelen om waterdichtheid, slijtvastheid of vlamvertraging te bereiken. Vijf locaties in de textiel- en tapijtensector zijn door de provincie Overijssel onderzocht in het kader van de PFAS-inventarisatie; op alle vijf werd PFAS gemeten (Provincie Overijssel, 2025). Hoewel de meeste textielfabrieken zijn gesloten, is de verontreiniging in bodem en grondwater gebleven.

In het kader van de ILT-brede bronnenonderzoeken (Universiteit Utrecht, 2023) zijn ook bedrijven in Overijssel in beeld gebracht die PFAS als Zeer Zorgwekkende Stof (ZZS) emitteren. Vanaf november 2024 geldt voor alle PFAS de ZZS-status, wat bedrijven verplicht emissies te minimaliseren en jaarlijks te rapporteren. Omgevingsdienst Twente en OD IJsselland zijn de voornaamste toezichthouders voor industriele lozers in de provincie.

Drinkwater, oppervlaktewater en bodem

Drinkwaterbedrijf Vitens wint in Overijssel grondwater op meerdere locaties, onder meer in de omgeving van Zwolle en in het Vechtdal. Het Vechtdal is een relatief schoon grondwatergebied dat gevoed wordt door kwelwater uit de Duitsland-Overijssel grensstreek, maar het is niet immuun voor PFAS die vanuit landbouw, industrie of defensieterreinen in het grondwater doorsijpelen. Vitens houdt de drinkwaterwinputten actief in de gaten en werkt samen met de provincie aan maatregelenprogramma's voor de borging van drinkwaterbronnen (Provincie Overijssel, begroting 2025).

Het oppervlaktewater van Overijssel staat onder druk vanuit meerdere richtingen. De Vecht ontvangt water van Duitse zijde dat al verhoogde PFAS-concentraties kan bevatten, terwijl ook binnenlandse bronnen bijdragen. Waterschap Vechtstromen heeft in 2024 extra meetpunten ingericht langs de Vecht en de Regge om de verspreiding van PFAS vanuit de rwzi's en vanuit de voormalige vliegbasis Twenthe in kaart te brengen. De PFOS-waarden bij de Hesbeek (100 ng/l gemeten in 2024) overtreffen de oppervlaktewaternorm met een factor 150, wat directe ecologische risico's meebrengt voor waterorganismen en visstand.

De bodemverontreiniging concentreert zich rondom industrieterreinen in Hengelo en Almelo, rond de voormalige vliegbasis Twenthe en op (voormalige) brandweerkazernes en oefenterreinen verspreid door de provincie. De vijf grootstedelijke gemeenten van Overijssel (Enschede, Hengelo, Almelo, Deventer en Zwolle) voeren elk eigen bodemonderzoeksprogramma's uit, naast het provinciebrede onderzoek.

Wat doet de provincie en omgevingsdiensten?

Provincie Overijssel heeft een actief PFAS-beleidskader ontwikkeld. De Gedeputeerde Staten stelden op 9 december 2025 de tussenbalans PFAS vast: een hoofd- en bijlagenrapport dat de 223 aandachtlocaties beschrijft en een prioritering aanbrengt op basis van risico voor mens en milieu (Provincie Overijssel, 2025). Locaties met de hoogste blootstelling en de meeste verspreiding krijgen prioriteit voor direct ingrijpen.

De provincie werkt nauw samen met Omgevingsdienst Twente (ODT) en OD IJsselland. OD IJsselland is specifiek belast met PFAS-toezicht in de Salland- en IJsselsteden-regio, waaronder Deventer en Zwolle (OD IJsselland, website 2024). Omgevingsdienst Twente is verantwoordelijk voor de industriele regio van Twente, met bijzondere aandacht voor Hengelo, Almelo en Enschede als brongebieden van PFAS-emissies.

Twee PFAS-aandachtlocaties zijn reeds actief aangepakt door de provincie: op deze locaties zijn concrete maatregelen genomen om verdere verspreiding te voorkomen (Provincie Overijssel, persbericht "Twee PFAS aandachtlocaties aangepakt"). De provincie financiert deze aanpak deels uit rijksmiddelen voor bodemsanering.

Op het gebied van drinkwaterbescherming voert de provincie maatrege-len uit via de Gebiedsdossiers Drinkwaterwinning, een instrument om bestaande drinkwaterwinningen te beschermen en nieuwe verontreinigingen te voorkomen. Dit gebeurt in samenwerking met Vitens, de waterschappen en de gemeenten.

Onderzoek en handhaving

Waterschap Vechtstromen speelt een sleutelrol in het feitelijk onderzoek naar PFAS in Overijssel. Na de ontdekking van de verhoogde PFAS-waarden bij de rwzi's Hengelo en Nijverdal (december 2024) startte het waterschap brononderzoek samen met de provincie en Omgevingsdienst Twente. Het doel is te bepalen welke bedrijven via het riool PFAS aanleveren aan de zuivering. Dit soort bronnenonderzoek vergt DNA-achtig speurwerk: het waterschap meet op meerdere punten in het rioolstelsel om de concentraties te trianguleren naar een of meerdere lozers (Oost.nl, 2024).

Rondom de voormalige vliegbasis Twenthe voeren de provincie, de gemeente Enschede en Defensie gezamenlijk vervolgonderzoek uit. De huidige eigenaar van het terrein wist al dat PFOS in de bodem zat, maar de omvang was onvoldoende in kaart gebracht vanwege kostenoverwegingen. Na de meetresultaten in de Hesbeek in 2024 is dit alsnog opgestart (Schulinck Omgevingsrecht, 2024). Defensie heeft als voormalig gebruiker een bijzondere positie: waterschappen hebben Defensie niet strafrechtelijk kunnen aanpakken vanwege de strafrechtelijke immuniteit van de staat, wat loopt via separate privaatrechtelijke en bestuursrechtelijke trajecten.

De ILT voert gerichte inspecties uit bij Overijsselse bedrijven die PFAS gebruiken. Dankzij het RIVM-onderzoek naar PFAS-bronnen via monitoringdata kunnen inspecteurs gericht naar specifieke sectoren en locaties kijken (ILT, persbericht 2024). Gemeente Hengelo maakte in 2024 bekend meer dan 100 locaties binnen de gemeentegrenzen te gaan onderzoeken, wat het ambitieuze karakter van de Overijsselse aanpak illustreert.

Veelgestelde vragen

Is het drinkwater in Overijssel veilig?

Drinkwaterbedrijf Vitens monitort zijn winputten in Overijssel continu op PFAS. Tot op heden voldoet het drinkwater aan de Europese norm. Vitens werkt samen met de provincie aan het beschermen van grondwaterwinningen in het Vechtdal en rondom Zwolle. Bewoners hoeven het drinkwater uit de kraan niet te vermijden, maar moeten alert zijn op eigen welwater uit ondiepe putten in de buurt van bekende PFAS-locaties.

Hoe vervuild is het water rond de voormalige vliegbasis Twenthe?

In 2024 mat Waterschap Vechtstromen een PFOS-concentratie van 100 ng/l in de Hesbeek, een waterloop nabij de voormalige vliegbasis. De Europese milieukwaliteitsnorm voor PFOS in oppervlaktewater bedraagt 0,65 ng/l. De overschrijding is daarmee meer dan 150 keer de norm. Dit levert acute ecologische risico's op voor vissen en waterorganismen. Er gelden dan ook vangst- en consumptieadviezen voor vis uit dit water.

Waarom zijn er hoge PFAS-waarden bij de zuiveringsinstallaties in Hengelo en Nijverdal?

Zuiveringsinstallaties zuiveren rioolwater van huishoudens en bedrijven, maar zijn niet ontworpen om PFAS te verwijderen. Als bedrijven PFAS via het riool lozen, stapelt dit zich op in het slib en het effluent van de zuivering. In Hengelo en Nijverdal zijn de gemeten waarden opvallend hoog, wat wijst op een of meerdere industriele lozers in het stroomgebied van de installaties. Het waterschap en de omgevingsdienst doen brononderzoek om deze lozers te identificeren.

Welke plekken moet ik vermijden in Overijssel vanwege PFAS?

Het is verstandig contact met de bodem en het oppervlaktewater te vermijden in de directe omgeving van de voormalige vliegbasis Twenthe en op terreinen die vroeger door de industrie werden gebruikt in Hengelo, Almelo en Enschede. Zwemmen in de Hesbeek en andere kleine waterlopen rond de vliegbasis wordt afgeraden. Provincie Overijssel publiceert actuele informatie over beperkingen op haar website.

Wat is de rol van de textielindustrie bij PFAS in Overijssel?

Twente heeft een rijke textielhistorie. Fabrieken behandelden stoffen met PFAS-houdende middelen voor waterdichtheid, vlamvertraging en slijtvastheid. Provincie Overijssel heeft vijf locaties in de textiel- en tapijtensector onderzocht en op alle vijf PFAS aangetroffen. De meeste fabrieken zijn gesloten, maar de vervuiling is achtergebleven in bodem en grondwater. Sanering is alleen verplicht als de verontreiniging onaanvaardbare risico's oplevert voor mens of milieu.

Heeft Defensie een bijdrage geleverd aan de PFAS-vervuiling in Overijssel?

Ja, de voormalige Vliegbasis Twenthe is een significante PFAS-bron. Jarenlang gebruik van PFOS-houdend blusschuim bij brandweeroefeningen heeft geleid tot ernstige bodemverontreiniging op het terrein, met doorwerking naar omliggende waterlopen. Defensie is als voormalig gebruiker verantwoordelijk voor het in kaart brengen en saneren van de verontreiniging. Het brononderzoek naar de volledige omvang van de verontreiniging is in 2024 opgestart in samenwerking tussen provincie, gemeente Enschede en Defensie.