PFAS in Zeeland

PFAS in Zeeland — overzicht

Zeeland staat al jaren in het centrum van de PFAS-problematiek in Nederland. De provincie wordt direct geconfronteerd met de grensoverschrijdende gevolgen van jarenlange PFAS-lozingen door het Belgische chemiebedrijf 3M in Zwijndrecht (gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht). Via de Schelde en de Westerschelde stroomde gedurende tientallen jaren grote hoeveelheden PFOS en andere PFAS-verbindingen de provincie binnen. De Westerschelde, die door het hart van Zeeland loopt en uitmondt in de Noordzee, heeft daardoor een van de hoogste PFAS-concentraties van Nederland in sediment, water en biota.

PFAS is een verzamelnaam voor duizenden synthetische fluorstoffen die uiterst persistent zijn in het milieu en in levende organismen ophopen. Stoffen als PFOS (perfluoroctaansulfonzuur) en PFOA (perfluoroctaanzuur) staan bekend als bijzonder schadelijk: ze zijn carcinogeen en verstoren het hormoonstelsel. Uit RIVM-onderzoek van juni 2025 bleek dat bij vrijwel alle Nederlanders de PFAS-concentratie in het bloed boven de gezondheidskundige grenswaarde ligt — voor bewoners langs de Westerschelde is dit probleem extra acuut (bron: RIVM, 2025).

Provincie Zeeland heeft een eigen PFAS-coördinator aangesteld (Maarten de Hoog) en stelt kwartaalrapportages op. In 2026 publiceerde de provincie het Zeeuws Plan van Aanpak PFAS 2026, dat zich richt op drie pijlers: vermindering van lozingen, bodeminventarisatie en gezondheidsonderzoek (bron: Provincie Zeeland, Zeeuws Plan van Aanpak PFAS 2026).

Belangrijkste hotspots en bronnen

De Westerschelde is de belangrijkste hotspot in Zeeland. Onderzoek door Rijkswaterstaat laat zien dat de PFAS-concentraties in de oostelijke Westerschelde, nabij Bath, aanzienlijk hoger zijn dan in de westelijke monding bij Vlissingen. Dit patroon sluit aan bij de locatie van de belangrijkste bron: de 3M-fabriek in het Belgische Zwijndrecht, stroomopwaarts aan de Schelde (bron: Rijkswaterstaat, monitoring 2022-2024).

Een tweede significante bron is het Kanaal Gent-Terneuzen. Via dit kanaal stromen industriële lozingen vanuit de Gentse havenzone richting Zeeuws-Vlaanderen. Rijkswaterstaat meet dertien keer per jaar PFAS-concentraties in de Westerschelde en het Kanaal Gent-Terneuzen, onder andere bij Sas van Gent en Schaar van Ouden Doel (bron: Provincie Zeeland, informatieblad PFAS Westerschelde en Kanaal Gent-Terneuzen).

Het Vlissingse havengebied en omgeving van Waarde/Rilland verdienen aparte aandacht. Bij het dorp Waarde loost plasticfabrikant SABIC (Bergen op Zoom, maar afvoer via Zeeland) PFBS (perfluorbutaansulfonzuur) op de Westerschelde. Stichting Gezond Water heeft bezwaar aangetekend tegen de lozingsvergunning van SABIC en een rechtszaak gestart; het oordeel was ten tijde van publicatie nog niet definitief (bron: Omroep Zeeland, 2024; Stichting Gezond Water).

Zwemlocaties langs de Westerschelde, waaronder Perkpolder, Baarland en Vlissingen, worden door Rijkswaterstaat nader onderzocht op PFAS in zeewater en zeeschuim. In zeeschuim zijn relatief hoge PFAS-concentraties aangetroffen; direct contact dient te worden vermeden (bron: RIVM, PFAS in zeeschuim, 2024).

Industrie en bedrijven met PFAS-emissie

3M Zwijndrecht (België) is de meest bepalende actor. Het bedrijf produceerde decennia lang PFOS-houdende brandblussers, coatings en industriële hulpstoffen en loosde daarbij PFAS op de Schelde. In mei 2023 stelde de Nederlandse Staat 3M officieel aansprakelijk voor de schade aan de Westerschelde. In december 2025 werd een compensatieakkoord bereikt waarbij ondernemers — vissers en boeren — een vergoeding ontvangen voor geleden schade. De Nederlandse Vissersbond dagvaardde 3M op 30 december 2024; op 2 april 2025 werd de zaak formeel aangebracht bij de rechtbank. In een vonnis van 12 november 2025 wees de rechtbank het bevoegdheidsargument van 3M van de hand (bron: VRT NWS, december 2025; NOS Regio Zeeland; Toxic.nl).

Eind 2024 beëindigde 3M alle PFAS-gerelateerde productie op de Zwijndrechtse vestiging, maar de nalatenschap in de Westerschelde zal nog tientallen jaren voelbaar blijven vanwege de extreme persistentie van de stoffen (bron: Omroep Zeeland, 2024).

SABIC in Bergen op Zoom is de tweede grote industriële bron die Zeeland treft. Het bedrijf loost PFBS — een korteketens-PFAS-variant die ook schadelijk is voor het waterleven — op de Westerschelde bij Waarde. Provincie Zeeland monitort deze lozingen; de vergunning en bijbehorende normstelling staan ter discussie (bron: Omroep Zeeland, monitoring PFAS Rilland en PFAS-lozingen SABIC, informatienota 2024).

Verder zijn er kleinere industriële bijdragen via de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) bij Bath en overige industriële lozingspunten in het Kanaal Gent-Terneuzen. Het Zeeuws Plan van Aanpak 2026 voorziet in een inventarisatie en aanscherping van alle lozingsvergunningen voor PFAS in de provincie.

Drinkwater, oppervlaktewater en bodem

Drinkwater: Drinkwaterbedrijf Evides controleert de bronnen en het geleverde drinkwater in Zeeland structureel op PFAS. Tot op heden lagen alle gemeten waarden onder de geldende drinkwaternorm. Per januari 2026 trad een strengere Europese drinkwaternorm in werking; Evides heeft bevestigd ook aan deze nieuwe norm te voldoen (bron: Evides Drinkwater, 2024-2025). De primaire waterbronnen voor Zeeland worden deels betrokken uit oppervlaktewater dat door de Westerschelde wordt beïnvloed; aanvullende zuivering is noodzakelijk.

Oppervlaktewater: De Westerschelde is ernstig verontreinigd. PFAS-concentraties in het sediment zijn gemiddeld tien tot honderd keer hoger dan de achtergrondwaarden voor onbevlekte rivieren. In de oostelijke Westerschelde zijn de concentraties aanzienlijk hoger dan in de westelijke monding. Rijkswaterstaat meet dertien keer per jaar en publiceert de resultaten via een provinciaal PFAS-dashboard (bron: kaarten.zeeland.nl/map/pfas; Rijkswaterstaat).

Voedselveiligheid en vangst: Zelfgevangen vis en schaaldieren uit de Westerschelde bevatten hoge PFAS-concentraties. Het RIVM adviseert: zelfgevangen bot mag maximaal twee keer per jaar worden gegeten, zeebaars een tot zes keer en sprot twee tot vijftien keer. Voor oesters en mosselen uit de Westerschelde gelden aparte consumptielimieten van maximaal zeven keer per jaar tot twee keer per week. Van soorten als tong, tarbot, kreeft en garnaal zijn in alle delen van de Westerschelde overschrijdingen gevonden; het advies is consumptie sterk te beperken (bron: RIVM, Consumptie van producten verontreinigd met PFAS uit de Westerschelde; RIVM, 2024).

Bodem: RUD Zeeland inventariseerde 131 potentieel PFAS-verdachte locaties in een eerste fase (november 2023 tot juni 2024). In 2026 wordt fase 2 uitgevoerd: bodem- en grondwateronderzoek op 18 geselecteerde locaties in 10 Zeeuwse gemeenten (bron: RUD Zeeland, nieuwsberichten 2024-2026).

Wat doet de provincie en omgevingsdiensten?

Provincie Zeeland heeft een centrale regierol in de aanpak van PFAS. Het Zeeuws Plan van Aanpak PFAS 2026 bundelt alle acties op het gebied van lozingen, bodemverontreiniging en gezondheidsonderzoek. De provincie werkt nauw samen met het ministerie van IenW, Rijkswaterstaat, Waterschap Scheldestromen, de gemeenten en de Omgevingsdiensten RUD Zeeland en DCMR.

Concrete acties van de provincie in 2025-2026:

• Herziening van bestaande lozingsvergunningen voor PFAS bij bedrijven in de provincie.
• Inventarisatie van PFAS-concentraties bij rioolwaterzuiveringsinstallaties en andere diffuse lozingsbronnen.
• Ondersteunen van internationale diplomatieke druk op België om 3M en andere Scheldevervuilers te dwingen tot emissiereductie.
• Het maken van afspraken met België en Frankrijk over PFAS-lozingen in het Kanaal Gent-Terneuzen en de Schelde (bron: Zeeuws Plan van Aanpak PFAS 2026).
• Stimulering van PFAS-vrije alternatieven in de industrie.
• Een seaspray-onderzoek naar PFAS in zeelucht en zeeschuim langs de Zeeuwse kust.

Waterschap Scheldestromen organiseerde in september 2024 samen met Provincie Zeeland een webinar over PFAS in effluent van rioolwaterzuivering. Het Zeeuws Plan van Aanpak voorziet ook in een aparte projectgroep voor PFAS op stortplaatsen.

Onderzoek en handhaving

RUD Zeeland voert als omgevingsdienst de uitvoeringstaken uit voor de provincie op het gebied van vergunningverlening, toezicht en handhaving. Fase 1 van het PFAS-aandachtslocaties-onderzoek, uitgevoerd door een extern adviesbureau van november 2023 tot juni 2024, leverde een inventarisatie op van 131 locaties waar historische bedrijfsactiviteiten tot bodemverontreiniging met PFAS kunnen hebben geleid. Op basis hiervan werden 18 locaties geselecteerd voor aanvullend bodem- en grondwateronderzoek in 2026 (bron: RUD Zeeland, tweede fase onderzoek PFAS aandachtslocaties in Zeeland).

Rijkswaterstaat meet PFAS dertien keer per jaar op vaste meetpunten in de Westerschelde en het Kanaal Gent-Terneuzen. De resultaten zijn openbaar via een digitaal dashboard (bron: kaarten.zeeland.nl/map/pfas).

De aansprakelijkheidsstelling van 3M is een juridisch traject dat de handhavingsrol van de nationale overheid illustreert. De Nederlandse Staat stelde 3M in mei 2023 aansprakelijk. De Vissersbond volgde met een eigen rechtszaak (dagvaarding december 2024). In november 2025 werd een eerste procedurele overwinning behaald: de rechtbank verwierp het bevoegdheidsargument van 3M (bron: NOS; VRT NWS).

Stichting Gezond Water voert een aparte juridische procedure tegen SABIC. In mei 2026 pleitte de stichting tevens voor een verbod op PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen in Zeeland, gezien de toch al hoge achtergrondbelasting van de Zeeuwse bodem (bron: Nieuwe Oogst, mei 2026).

Internationaal loopt overleg in de context van de Schelde-verdragen en de EU Kaderrichtlijn Water over grensoverschrijdende aanpak van PFAS-lozingen. Zeeland heeft hierin een duidelijke politieke positie: de vervuiler betaalt en emissiereductie moet bij de bron beginnen, in dit geval aan de Belgische kant.

Veelgestelde vragen

Is het nog veilig om te zwemmen in de Westerschelde?

Officiële zwemlocaties worden gemonitord. Rijkswaterstaat en het RIVM voeren aanvullend onderzoek uit bij Perkpolder, Baarland en Vlissingen. Het strand bij Vlissingen vertoonde in metingen geen overschrijdingen boven de kwantificatielimiet. Desalniettemin wordt aangeraden contact met zeeschuim te vermijden, omdat hierin hogere PFAS-concentraties zijn gemeten.

Mag ik zelf gevangen vis uit de Westerschelde eten?

Het RIVM adviseert sterk de consumptie te beperken. Voor sommige soorten geldt een advies van maximaal twee keer per jaar. Commercieel gevangen en verkochte vis valt onder andere controleregimes en is niet per definitie afkomstig uit de meest verontreinigde delen.

Is het drinkwater in Zeeland veilig?

Ja. Evides bewaakt het drinkwater intensief en alle gemeten waarden liggen onder de geldende Nederlandse en nieuwe Europese normen (van kracht per januari 2026).

Krijgen Zeeuwse vissers en boeren een vergoeding van 3M?

In december 2025 bereikten 3M en de Nederlandse overheid een compensatieakkoord voor ondernemers die schade leden door de PFAS-vervuiling in de Westerschelde. Vissers van de Vissersbond zijn kritisch over de hoogte van het bedrag en spreken van onvoldoende compensatie; de juridische procedure loopt nog (bron: EenVandaag, 2025; VRT NWS, december 2025).

Wat is PFBS en waarom is SABIC in het nieuws?

PFBS (perfluorbutaansulfonzuur) is een korteketens-PFAS-variant die werd ingezet als vervanging voor PFOS, maar ook schadelijk blijkt voor het waterleven. SABIC loost PFBS op de Westerschelde bij Waarde. Stichting Gezond Water heeft hiertegen bezwaar aangetekend en een rechtszaak gestart. De zaak illustreert het bredere probleem dat ook nieuwe PFAS-varianten problematisch kunnen zijn.

Wat staat er in het Zeeuws Plan van Aanpak PFAS 2026?

Het plan richt zich op drie pijlers: vermindering van lozingen (aanscherpen vergunningen, PFAS-vrije alternatieven), bodeminventarisatie (onderzoek op 18 locaties) en samenwerking met buurlanden om grensoverschrijdende vervuiling terug te dringen. De provincie publiceert kwartaalrapportages over de voortgang.

Hoe wordt PFAS in de Westerschelde gemeten?

Rijkswaterstaat meet dertien keer per jaar op vaste locaties, waaronder bij Bath en Sas van Gent. De resultaten worden gepubliceerd via het provinciale PFAS-dashboard op kaarten.zeeland.nl. RUD Zeeland voert aanvullend bodem- en grondwateronderzoek uit op verdachte locaties.