PFAS in Zuid-Holland

PFAS in Zuid-Holland — overzicht

Zuid-Holland is de provincie met de zwaarste en meest gedocumenteerde PFAS-belasting van heel Nederland. De oorzaak ligt voor een groot deel bij één bedrijf: Chemours (voorheen DuPont) in Dordrecht, dat al decennialang PFAS-verbindingen loost en uitstoot. Maar de provincie kampt ook met vervuiling vanuit de Rotterdamse haven, brandstofblusschuim op tientallen kazernes en vliegvelden, en industrieel gebruik van PFAS in de Botlek en omliggende Rijnmond-gemeenten. De problematiek is zo omvangrijk dat de provincie, DCMR Milieudienst Rijnmond en de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid (OZHZ) een eigen informatieportaal hebben opgezet: pfasinfo.nl.

PFAS is een verzamelnaam voor duizenden poly- en perfluoralkylstoffen. Ze worden gebruikt als waterafstotende coating, in brandblussers en bij de productie van fluorpolymeren. Ze breken niet af in de natuur en hopen zich op in bodem, water en levende organismen. De meest bekende varianten zijn PFOA, PFOS en GenX (HFPO-DA). In Zuid-Holland zijn alle drie aangetroffen, soms in concentraties die tot 13.000 keer boven de RIVM-norm liggen (bron: Zembla/BNNVARA, onderzoek Chemours-omgeving Dordrecht).

Belangrijkste hotspots en bronnen

De Chemours-fabriek in Dordrecht vormt het epicentrum. Sloten en plassen in een straal van minimaal 15 kilometer rondom het fabrieksterrein zijn zwaar verontreinigd. Metingen in de directe omgeving toonden PFOA-concentraties aan die gemiddeld 13.000 keer boven de RIVM-drempelwaarde uitkomen (bron: Zembla, BNNVARA). De gemeente Zwijndrecht, direct naast Dordrecht, heeft als gevolg bijzondere aandacht gekregen: bewoners kregen adviezen om geen moestuingroenten meer te eten.

Naast Chemours kent de provincie meer hotspots:

• Rottterdamse haven en Botlek: meerdere petrochemische bedrijven en overslag van fluorkoolstofhoudende goederen leiden tot diffuse PFAS-belasting in bodem en havenslib. Rotterdam heeft een eigen PFAS-dossier voor de wijken aan de zuidrand van de stad (Rotterdam PFAS-Zuid).
• Alblasserdam: een transportbedrijf bleek ernstig PFAS-vervuild; dit was één van de twee ernstigste locaties in het provinciebrede pilotonderzoek van 24 locaties (bron: Provincie Zuid-Holland/Arcadis).
• Brandweerkazerne Zwijndrecht: blusschuim met PFAS is jarenlang gebruikt; de locatie werd aangemerkt als ernstig verontreinigd.
• Vlaardingen en Schiedam: in de buurt van historische chemische industrie zijn verhoogde PFAS-waarden gemeten in bodem en oppervlaktewater.
• Schiphol-randgemeenten: hoewel Schiphol zelf op Noord-Hollands grondgebied ligt, strekt de grondwaterverontreiniging door blusschuim (AFFF) zich uit naar de zuidrand van de provincie.

In totaal bracht adviesbureau Arcadis in 2024 ruim 1.600 potentieel PFAS-verontreinigde locaties in kaart voor de provincie Zuid-Holland (bron: Provincie Zuid-Holland).

Industrie en bedrijven met PFAS-emissie

Chemours Dordrecht is verreweg de grootste industriele PFAS-bron in de provincie. Het bedrijf produceert fluorpolymeren, waarbij PFAS-verbindingen vrijkomen via lucht, afvalwater en indirecte lozingen op de riolering. Tot 2012 was PFOA de dominante stof; sindsdien wordt gebruikgemaakt van de zogenoemde GenX-technologie, waarbij de stoffen HFPO-DA en E1 centraal staan. Daarnaast stoot Chemours FRD-902 uit, een stof die goed oplost in water en moeilijk te filteren is uit drinkwater. De provincie heeft de vergunde lozing van FRD-902 teruggebracht van 6.400 naar 2.035 kilogram op basis van een RIVM-advies (bron: DCMR, Provincie Zuid-Holland).

In 2022 behaalde Chemours een 99% emissiereductie voor GenX-stoffen ten opzichte van het referentiejaar. Voor de overige gefluorideerde organische stoffen werd in 2024 een minimale reductie van 80% voorgeschreven en ook gerealiseerd. De totale PFAS-emissie via lucht en water is daarmee aanzienlijk gedaald, maar de historisch opgebouwde bodem- en waterverontreiniging blijft een langdurig probleem (bron: DCMR nieuwsbericht).

Naast Chemours spelen ook Dow Chemical en het voormalige DuPont Delrin-complex in de Rijnmond-regio een rol. DCMR voert voor al deze bedrijven de vergunningverlening en het toezicht uit namens de Provincie Zuid-Holland. In de Botlek en het Europoortgebied zijn verder kleinere chemische bedrijven actief die PFAS kunnen gebruiken bij oppervlaktebehandeling van metalen, bij de productie van coatings of bij brandpreventie.

Drinkwater, oppervlaktewater en bodem

De drinkwaterwinning in Zuid-Holland is afhankelijk van rivierwater (Maas en Lek) en oevergrondwater. Drinkwaterbedrijven als Dunea en Oasen meten regelmatig PFAS in het ruwe water, maar de concentraties in het geleverde drinkwater blijven tot op heden binnen de wettelijke normen. Per 2026 gelden strengere EU-grenswaarden voor PFAS in drinkwater op basis van de nieuwe Drinkwaterrichtlijn (bron: ILT, RIVM).

Het oppervlaktewater rondom Dordrecht en in de Dordtsche Biesbosch is zwaar belast. Metingen van Waterschap Hollandse Delta tonen aan dat PFAS breed aanwezig is in sloten, polderwater en plassen. In de Biesbosch, een van de grootste zoetwaterreservoirs van Nederland en drinkwaterbron voor miljoenen mensen, worden regelmatig PFAS-waarden boven de ecologische normen gemeten.

De bodemverontreiniging strekt zich in Dordrecht en Zwijndrecht uit tot diepere grondwaterlagen. Bewoners van de getroffen wijken kregen het advies geen grondwater te gebruiken voor besproeiing van moestuinen. In Zwijndrecht werden eieren van hobbykippen onderzocht; daarin werden PFAS-concentraties boven de advieswaarden aangetroffen. De OZHZ coördineert het grondverzet in de regio en hanteert strenge PFOA-normen voor grond die afgegraven wordt in het aandachtsgebied rondom Chemours (bron: OZHZ, pfasinfo.nl).

Wat doet de provincie en omgevingsdiensten?

De Provincie Zuid-Holland heeft het dossier Chemours/PFAS structureel belegd bij de Gedeputeerde Staten en communiceert actief via de eigen website en het centraal informatiepunt pfasinfo.nl. DCMR Milieudienst Rijnmond voert namens de provincie de vergunningverlening en het toezicht op Chemours, Dow en DuPont-locaties uit. OZHZ is verantwoordelijk voor bodemtaken in de regio Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden.

In juli 2024 sloten de betrokken gemeenten een intentieovereenkomst met Chemours voor de aanpak van vervuilde moestuinen. Daarin zijn pilots gestart voor het herstellen van particuliere tuinen met te hoge PFAS-concentraties in de bodem (bron: Rechtbank Rotterdam, gemeenten Dordrecht/Papendrecht/Sliedrecht).

De provincie steunt ook het Europese PFAS-verbod. Samen met Duitsland heeft Nederland een Europese PFAS-restrictie voorbereid; de verwachting is dat de Europese Commissie in 2025 een definitief voorstel aan de lidstaten voorlegt (bron: DCMR, EC).

Onderzoek en handhaving

De rechtszaak van Dordrecht en omliggende gemeenten tegen Chemours en DuPont heeft al een mijlpaal bereikt. Op 27 september 2023 oordeelde de Rechtbank Rotterdam in een tussenvonnis dat Chemours en DuPont aansprakelijk zijn voor de schade door PFAS-emissies. De rechter stelde vast dat DuPont al vanaf 1984 wist dat PFOA schadelijk was, maar deze informatie achterhield bij vergunningaanvragen. Hiermee is de aansprakelijkheid erkend; de hoogte van de schadevergoeding wordt in vervolgprocedures vastgesteld (bron: Rechtbank Rotterdam, NOS, Rijnmond).

Naast de civiele procedure lopen handhavingstrajecten via DCMR. Chemours heeft bij de bestuursrechter een beroep ingediend tegen de strengste emissie-eisen uit de derde vergunningswijziging. De rechter wees in 2023 een groot deel van Chemours' beroep toe, waarna de provincie in hoger beroep ging. Begin 2025 trad een gedeelte van de herziene vergunning opnieuw in werking; een definitief oordeel over de hoofdzaak is nog in behandeling (bron: DCMR, Chemours.com).

Het Rijk heeft via het Expertisecentrum PFAS en het RIVM wetenschappelijk onderzoek laten uitvoeren naar gezondheidsrisico's voor omwonenden. De GGD Zuid-Holland Zuid gaf meerdere keren gezondheidsadviezen uit over het eten van zelfgekweekte groenten en eieren uit de omgeving van Chemours. Zembla (BNNVARA) publiceerde meerdere onderzoeksreportages die onder andere aan het licht brachten dat de vervuiling zich verder verspreidt dan lang werd aangenomen.

Veelgestelde vragen

Wat is GenX en verschilt het van PFOA?

GenX is de handelsnaam voor de Chemours-technologie waarbij HFPO-DA en verwante stoffen worden gebruikt als vervanger van PFOA. Net als PFOA zijn GenX-stoffen persistent en kunnen ze schadelijk zijn voor mens en milieu. Ze zijn echter beter biologisch afbreekbaar dan PFOA, al is de wetenschappelijke consensus hierover nog in ontwikkeling. Chemours behaalde in 2022 al een 99% reductie van GenX-emissies (bron: Provincie Zuid-Holland, DCMR).

Mag ik nog groenten eten uit mijn moestuin in Dordrecht of Zwijndrecht?

De GGD Zuid-Holland Zuid heeft meerdere keren gewaarschuwd dat bewoners in het aandachtsgebied rondom Chemours voorzichtigheid moeten betrachten bij het eten van zelfgekweekte groenten en eieren van hobbykippen. Controleer de actuele adviezen op pfasinfo.nl voor uw specifieke postcodegebied (bron: GGD Zuid-Holland Zuid, pfasinfo.nl).

Is het drinkwater in Zuid-Holland veilig?

Drinkwaterbedrijven Dunea en Oasen meten wel PFAS in het ruw water, maar de concentraties in het geleverde drinkwater voldoen aan de huidige wettelijke normen. Per 2026 gelden strengere EU-normen. De bedrijven investeren in betere zuiveringstechnologie om ook op langere termijn te kunnen voldoen (bron: ILT, RIVM).

Wie is aansprakelijk voor de PFAS-schade in Zuid-Holland?

De Rechtbank Rotterdam oordeelde in september 2023 dat Chemours en DuPont aansprakelijk zijn voor de milieuschade door PFAS-emissies tussen 1984 en heden. De exacte schadebedragen worden in vervolgprocedures bepaald. Meerdere gemeenten, Waterschap Hollandse Delta en particulieren zijn betrokken bij of voorbereidend op claims (bron: Rechtbank Rotterdam, NOS, Rijnmond).

Wat is FRD-902 en waarom is het gevaarlijk?

FRD-902 is een PFAS-verbinding die Chemours uitstoot en goed oplost in water. Daardoor is de stof moeilijker te verwijderen bij drinkwaterzuivering dan minder oplosbare PFAS. Het RIVM adviseerde de vergunde lozing te verlagen van 6.400 naar 2.035 kilogram per jaar; de provincie heeft dit overgenomen in de vergunning (bron: DCMR, Provincie Zuid-Holland).

Hoeveel locaties zijn in Zuid-Holland potentieel besmet?

Adviesbureau Arcadis inventariseerde in opdracht van de provincie in 2024 ruim 1.600 potentieel PFAS-verontreinigde locaties in Zuid-Holland. Dit zijn onder andere brandweerkazernes, industrieterreinen, voormalige chemische fabrieken en locaties waar blusschuim is gebruikt (bron: Provincie Zuid-Holland).